Skip to main content

Full text of "Atari ST Magazine"

See other formats 


5 
SvTe 486 


On OET FALCON COMPUTERS 


NOVEMBER/ 
DECEMBER 1993 
NUMMER 46 


PRIJS F 7,50/BFR 155 | 


ONAFHANKELIJK TIJDSCHRIFT VAN EN VOOR GEBRUIKERS VAN ATARI ST COMPUTERS 


TeX cursus 


Falcon Intern 


TOS 2.06 
inbouwen 


Screenblaster 
Girotel 

Pure Pascal 
Speed Jet 300 


| ISSN 0923-2214 TEVENS VAKBLAD VOOR FALCONISTEN 


Vectronic AUTOMATISERING-CENTRUM 


Systems ATLANTIS 


GRONINGEN 


MS DOS computers / ATARI-dealer 


Coupure 32 - Gorinchem - Tel. 01830-37203 


SyQuest 44Mb | S88Mb | 44/88 Mb | 105 Mb 
SCSI-drive 649,- | f. 800- | f, 949, [.1349,- 
Cartridge f. 159,- | £. 239,- |f. 1797 ATARI FALCON nu 2495 gid 
f. 299, BEL!!! 4 MB RAM, 80 MB harde schijf 


ne f. 299,- | f. 299- 


Quantum, 3,5”, SCSI, los | FALCON 030 BEL!!! COMPAQ MONITOR 15 inch, 50-100 Hz, 
120 Mb, 16 ms SVGA monitor vanaf . 595,- 


170Mb, 17 ms 599,- | SCSI HD oee. los vanaf f. 200,- low radiation, 1024x786, 1095 gld 


240 Mb, 16 ms Andere occasions BEL!!! 


525 Mb, 11 ms | 8 
Minidrive f. 249,- Setprijs: 3495 gid 


Toshiba, 2,5”, IDE, los ICD Link . 249,- P 
213 Mb, 12 ms ….…….£.1099,- | SCSl-adapter vanaf f. 199,- ATARI software 50-80 % kortin 
à Pp 

340 Mb, 12 ms … … …£.1699,- Megadrive TT ‚ 195,- 


Megadrive ST . 395,- . 7 zr 
Bel voor andere merken. Mce 299, Reparaties-uitbreidingen 


Eigen technische dienst 


Ter introduktie bieden wij tot 31-12-93 ST-abonnees een korting 


van £.20,- bij besteding t/m f.1000,- en een korting van £.35,- bij Dagelijks geopend van 10.00 - 16.00 uur 
besteding boven £.1000,- tegen inlevering van hun adreswikkel. 


Elke ST-ab kan v, iedi k ik b 5 
e ST-abonnee kan van deze aanbieding 1 keer gebruik maken. Boterdiep 44a, 9712 LR Groningen 


In-en verkoop computers en toebehoren. Vrijblijvend reserveren occasion mogelijk! Telnr: 050-143874. Faxnr.: 050-143892 
Prijzen incl. 17,5 % BTW en excl. verzendkosten. Wijzigingen voorbehouden. 


ATIN ELECTRONICS 


Officieel dealer en distributeur van alle Atari computersystemen, onderdelen en schema-pakketten 


FALCON 
DEALERS 


Adres: Prijzen inclusief BTW, 
Bloemenlaan 3 tussentijdse prijswijzigingen voorbehouden 
2235 EM Valkenburg (zh) 


Openingstijden: MaVmVrij 9,15-18,00 | Vi pO Technischedienst 01718-15600 | ING-Bank 67.86.13.036 Bestelling boven de £,150,- 
ie Zaterdag 9,15-17,00 elef: 01, 47E 01718-13900 | Postbank 1246880 ki franco thuis 


november /december 1993 Karr 


‘Wereldrecord: 36 


Wat al langer was te horen is nu feit 
geworden: in Duitsland zijn nieuwe 


AA 
VI 

De nieuw ontwikkelde HBS 640 ’beschleunigers’ 
versnellers op basis van een 68000 processor. 


De klokeftequenties van 28 en 36 
Mhz worden mogelijk door een 


Aiehepeed versnellers voor 260 ST, bus=aankoppeling die niet zoals bij € Lee Quer 
520 ST, 1040 ST en alle MEGA STs traditionele versnellers syrichtoon, steunt De Hi S 0 pil fe 
ontwikkeld worden en nu ook in maar asynchroon werkt, Verder zijn HBS 249 ®errz als 0 ver ceno, 
Nederland voor vanaf fl 390 te de HBS 640 uitgerust met 64 kByte fMafidoes versneller de beiden 
koop. De HBS 640 is als 28 Mhz en O=wait=state cache in plaats van 16 Waardoor Van de 680 hele Ce 
als 36 Mhz versie nu leverbaar. Een kByte. De var de HBS 240 bekende compatibifie” Bootsy Pr Com. 
snelheìd=test met Quick Index lev- fasterom besturing is worden ver: bereikt worde Met de Moge 
ent sensationele resultaten. De on- vangen door de advanced=rom= versn ik Om ook prdaarg ke 
derstaande tabel geeft een overzicht caching technologie, De arcemeth- jes spelen 18 nog read de HS 
over de performance=winst ode houdt de benodigde delen van frequentie pi kúnnen zi ese 
Tr gg hetrom in het snelle cache-geheu- et advanced. Cachesgen de kof. 
nEmnOrv: 100 210 81 gen zodat ook het TOS behoorlijk erlijk aan en ach, Slgen en 
En . s wordt versneld. Alleen door een aard CN Uit fe 08 äzon. 
register 100 355 457 binatie van deze moderne:tech- OOr kan een „, SChake 
tn Eee oe nologen = "asynchrone « bus de igeruste ST cen en hik 
dk ee e i 
as Te 35 45 aankoppeling, grote O-wait-state Orginele staat vorden geer in 


cache, advanced-rom-caching — zi- 


HBS ograpAohd 


NVOI 2,5 Bij KOOP VAN EEN HBS EL 79,= 


Ss AET bt ak d. ie s pt 5 
$ Eb iks dvevo “Geef dë Falcon'vleugels! . 
‘ : £*'« _« Methet interne 4'MByte . 

é geheugen vag de Fafcon, .” 
030 kan de kracht van deze. 
«machine niet volledig “+ 

‘ warden, genut. Hef» * © _ 
geheugen wordt daardoor, 
„de grotste begérking voor. * 


HBS gert cha. 


MULTITOS Bij KOOP van EEN HBS 
FL 9g 


fl 99,= 


fl 899, = 


standaard mmtje, he 
‘naar 16 MByte wor 3} 
uitgebreid waarvan hét TOS’, 
14 MByte kan:gepruiken: Dé- 
fbouwis doa he) . ROEL é 
dean) 2e rete die 5 "de Seikosha SpeedJET 300 … is een echt 
ent De ge este 
En nt ee e Seikosha SpeedJET 300 is een 
rade fl Warte, en originele inkjet-printer, die in Letter Quality- 
oridtnele 4MByte: 41 129j=" mode zowat tweemaal zo snel is als de andere 
WERL B AE Sj geteste printers. Ook de inkt-cartridge gaat 
ke aanzienlijk langer mee.” Atari ST nieuws 60/61 . 


& ed 
3 M =| voor elke ST [SD 
De volledig uit SMD-ele- © 
nuitbreid 
% Lace besparende CMO: 


snelheidsmonster 


hd ri 
Seikosha SpeedJET 300 


(4 


E, 


_ 3M heugen niet vol. — 
ee doende zijh-biedt de IMEX Il <5 
smet het board de mo- # 
gelijkheid zonder solderen «© 
e… „Haar 4 MByte uit te breiden. 
EX Il fl 299,= 


an de gewenste 
‚nom de een sn 
ganger” ‚js U dan OE ns bie 
ve word cpruiker. ing voor het JIS ost 
4 erschee gclijktijdig op De ia 
‘algemeen À Veiete vi 
gui al ove gironummer 5 2311 RH 
aag OP Pe Eersteeg 9A, 2 É 
odrtE or, Bakke Verzending van de 
rden. a ontvangst van 


„zending \ 


pedrag: de PD-disks 


…t juiste abonnees en fl 


het niet- 
oi voor ff 
Uw rook PE stuk blad. 


0. ‚cop ons 
nf! gponnees ee 

por 

Û 


9.50 voor 1 tot 7 disks, fl 
SE en f1 7,50 voor meer dan 
SKS 


n de achterkant 
gr-machin, Jugjes die soms moeilijk te 

going ais gervice voor ONZE abonnees 
Sien zijn. A T besloten om een hard- 
dq te houden die al deze 
n kan leveren. 


es hebben àf 


Stichting Ss 
teel gervice dn 
war op korte ter) 
ij Ï is zelden te 
B et zijn 13 pinnen IS Z 
pe monitor er ook een DIN-norm-plug 
a Dg kost momenteel fl 5. 
peze PIUS | 
di se printmontage-(vrouwtjes) 
zen haas. De 13-pins contraplug 
ie ) is te Koop voor fl 10, 


en plug is de grote ronde flop- 


jastig te vind 4 pinnen. Deze kost bij de 


jog met zijn 
var Service 117,50 


printmontage-floppycon- 


ze e .. 
Ook zijn de haaks: 14-pins) te verkrijgen 


nectoren (vrouwtjes, 
voor 15,50. 


i i -kabel willen 
snor mensen die een eigen Scart. 
ed kan ook een Scart-plug geleverd wor- 
den (14,50). (zie ST nummer 18 van maart/ 
april 1989 voor een beschrijving van de Scart- 


aansluiting.) 


De DMA-pluggen (19 pin D-connectoren) zijn 
ook moeilijk te krijgen. Momenteel zijn de 
smerconnectoren (mannetjes) uit voorraad le- 
verbaar, Ook is de levering mogelijk van de 
contrapluggen. (printmontage, 19 pins, vrouw- 
tje, haaks) voor fl 8,50 . 


Hardware-printservice 
Floppyconnectorprint 

He 1 mogelijk om een kaartje te leveren dat de 
Oehet-zelver in staat stelt om een eigen over- 


je 
me Wssen de ronde 14-pins Atari flop- 
“Mectorplus en de normale platte indus- 


trie-standaard floppyl 
deren (fl 7,50) 


intkabel, in elkaar t 


RS-232 monitorprint 


Het printplaatje dat be 
schakelaar/tester besc 
kost fl 12,50 


shoort bij de RS-232 
hreven in ST nummer 


Monitorschakelaarprint 


Het printplaatje dat behoort bij de in ST num 


mer 23 van januari 
toromschakelaar kost 
(minus schakelaar (2 
22,50. 


Floppybufferprint 


Momenteel is er een Printje d. 


dienen tussen normal 


ST. De ervaring hee 
die door de sound-c 


1990 besproken moni 
fl 10, De complete set 
X om) en doosje) kost fl 


at als buffer kan 


C | e floppydrives (b.v. 5 1/4 
inch drives van andere merken dan At 


ari) en de 
t geleerd dat de signalen 


hip gemaakt worden ter 


bediening van de drives wat zwakjes van ver- 
mogen zijn. Dit simpele kaartje zal met behulp 
van een buffer chipje de signalen voldoende 


oppeppen. 


Een bespreking van dit printplaatje is te vinden 
in ST nummer 12 en de prijs is fl 10,-. 


Opstarthulp 


Het printje behorend bij de besproken harddisk 


opstarthulp in ST 23 


uitgaven. 


kost fl 5. Na inbouw is 


Bestelinformatie hardware 


Verzendkosten 


Voor elke hardware 
zaakt om een bedrag van S{ 
kosten in rekening te brengen 


Boeken 


“Professional GEM” van Tim Oren 
Er is nu de tweede, herziene editie beschikbaar 
De handleiding, die 17 hoofdstukken beva 
236 pagina’s dik is, wordt geleverd in een 3 
rings AS-mapje met opdruk d 

In ST van december 1936 (nummer 5. blz 
en juni 1987 (nummer 7 blz. 22) 1s een be 
schrijving van de inhoud te vinden. De C-sour 
ces voor de hoofdstukken 2 Um 16 rijn te vin 
den op de disk ST |I, (de disk die bij ST 1 Ga 
nuari 1988, 3e jaargang nr. 1) hoort) 
Bestelling van de complete handleiding is mo- 
gelijk door het overschrijven van fl 27,50 op 
giro 1626826 van de Stichting ST. Bakkersteeg 
QA, 2311 RH Leiden onder vermelding van 
‘Tim Oren Handleiding’ 


GROTE 
OPRUIMAKTIE 


We hebben nu al meer dan 40 nummers van het tijdschrift uitgegeven en 
zo langzamerhand raakt de ruimte van het secretariaat overvol met oude 


Daarom is het nodig een grote opruiming te houden. De uitgaven num- 


mers 1 t/m 30 kosten nu maar fl 2,50 per stuk. 


GRIJP UW KANS ZOLANG 
DE VOORRAAD STREKT! 


VERZENDKOSTEN: 


1 nummer 

2 nummers 
3-5 nummers 
6-15 nummers 


fl 2,70 
Îl5,- 
fl 6,0 
fl 7,50 


16-25 nummers 19,- 
26-30 nummers fl 11,50 


mn, 


ST 46} November / december 1993 


Nn 


43 


Stichting ST 
service-pagina 


Tijdschrift 


ST is een onafhankelijk tijdschrift vanen voor 
gebruikers van Atari ST computers, 


Uitgever en redactiesecretariaat: 


Suchting ST 
Bakkersteeg 9A 

2311 RH Leiden 
postadres: Postbus 11129 
2301 BC Leiden 
telefoon: 071-130045 


Abonnementen 


Het ST-blad verschijnt zes maal per jaar. Een 
abonnement voor zes nummers kost fl 35, Het 
abonnement kan elk moment ingaan. Het 
abonnementsgeld kan worden overgemaakt op 
postgirorekening 1626826 t‚n.v. Stichting ST, 
Bakkersteeg OA, 2311 RH Leiden. Vragen 
over abonnementen kunt u stellen via telefoon: 
071-130045 (op werkdagen van 9.00 tot 10.30 
uur en van 18,30 tot 19,30 uur). 


Losse nummers 


Losse nummers kosten fl 7,50 en zijn verkrijg- 
ed in de meeste kiosken en tijdschriftenwin- 
s. 


Nabestellen van oude nummers 


Het is mogelijk om reeds verschenen nummers 
nate bestellen, De nummers 1 t/m 30 kosten nu 
in het kader van de grote opruimaktie nog maar 
fl 2,50 per stuk, Ben set van zes nummers (na 
ST 30) kost fl 25,-. De nummers vanaf 30 kos- 
ten fl 6-per stuk bij nabestelling. 

In elk ST blad ís een kaart te vinden waarmee 
abonnementen en losse nummers kunnen wor- 
den aangevraagd, Verzending volgt na ont- 
vangst van het bedrag op gironummer 1626826 
van de Stichting ST, Bakkersteeg 9A, 2311 RH 
Leiden, 


Software 
Public Domain software 


Elders ín dit tijdschrift vindt u een overzicht 
van de nieuwste Publie Domain software, In de 
uitgave van november/deeember 1992 (ST 40) 
is de complete (tot 1993) PD-catalogus afge 
drukt 


Veranderde prijzen 


De Stichting distribueert ook de disks uit de 
PD-bibliotheek van de S.A.G, In verband daar 
mee zijn de prijzen van onze disks: fl 10,- voor 


niet-abonnees, fl 8,50 voor abonnees. 
Diskjes uit de SAG-catalogus (zie Atari Zeef 
zine nr.4 van 1989) kosten onder opga, Á 

het S,A-Geenummer fl 5, | 


Voor niet-5,A/ 
donateurs is de prijs 11 8,50. 


Kosten 


Onze PD-disks (series A /m Fen MAC) rij 
ten fl 8,50 voor abonnees op ONS bladen fl / 
voor niet-abonnees. Vergeet de verzendkosten 
niet: fl 2,50 voor 1 tot 7 disks, f15,- VOOr Jot 
10 disks en voor meer dan 10 disks fl 1,50, 


De ST-serie 


De bedoeling van deze serie disks is om Ld 
listings van alle programma’s (en eventuee! 
ook werkende versies) die in het blad staan af 
gedrukt, te verschaffen. Soms is evenwel deze 
hoeveelheid data zo gering, dat het amper de 
moeite is om de disk aan te schaffen (een uur- 
tje intikken van tekst weegt voor de meeste 
hobbyisten op tegen de kosten van de aanschaf 
van de disk). Daarom heeft de redactie deze 
disks verder gevuld met wat niet anders om- 
schreven kan worden dan een ‘verrassingspak- 
ket”. De disks uit de ST-serie kosten fl 10,- per 
stuk. N.B. De disks uit de ST-serie zijn niet in 


het Public Domain. 


Disk ST 45 


Op deze disk wat DSP software afkomstig van 
Atari, kleine utilities om de menu's te bedienen 
(MenuLock enz), een geteste utility voor het 
NV-RAM (Falcon), een printerbuffer en een 
aantal programma’s om de hardware te testen 
(geheugen, keybord). 


Disk ST 46 


Hier zullen alle listings op staan uit dit blad, te 
samen met werkende versies van de program- 
ma's, Wat er verder op zal staan is nog niet be- 
kend, 


Low-cost software 


Via de Stichting ST zijn de volgende kant-en- 
klare programma’s tegen een gering bedrag, 
verkrijgbaar, De prijzen tussen haakjes gelden 
voor niet-abonnees, 


PROCAT IL: f1 65, (11 79,95) 
ST-DIGGER v3,l: fl 45,- (1 60,-) 
LASYBASE: fl 39, 

WP: fl 39, 


ProCat 1 


ProCat is een Nederlands programma dat het 


jk maakt omeen c atalogu, en 
MN te, 

Als U geregerg flop lon, 
ie. 


mogel 
van al uw dis 


Paalde 


erop. log, 
Kasy-Base 
Voor iedereen die een eenvoudig 4 

g te Bebe, 


database zoekt, is Pasy-base een zoog, 
bruikbaar programma, op 


GNU C++ 


Op de vijf disks B 145 t/m 149 ís 
pakket te vinden van het bekende GNU” 
Men heeft 2 Mb aan geheugen nodig en oet 
aan ruimte op de harddisk. Op disk g nn 
een C++ cursus te vinden. Verder zijn ís 
disks B 150 t/m helen sources van het GNy 
C++ pakket te vinden als gecomprimee, 

Z00 files. Becomprimeerde 


TeX 


Op de disks B 98 t/m 105 en disks B 110 en p 
111 is een complete versie van het zelsysteem 
TeX versie 2.0 te vinden. Op de disks B 74 yr, 
81 is de oude versie te vinden. Verder bevay 
disk B 82 enkele aanvullingen (muziek en che- 
mie) en zijn diverse conversie utilities te vinden 
op disk B 83. Op disk B 113 is TeX-Draw te 
vinden en op disks B 114 en B 115 staat zp. 
CAD. Beide zijn tekenprogramma’s. Op disks 
B 119 staan diverse lay-outs volgens NEN 
norm te zamen met een lijst Nederlandse af- 
breekpatronen. Voor gebruikers met weinig ge- 
heugen en een simpele printer is er een versie 
op disks B 118 en B 144 te vinden die ook ge- 
bruikt kan worden als men de cursus in dit blad 
volgt. Zonder cursus zijn deze twee disks nog- 
al raadselachtig. 


ST-Digger 


Inmiddels is versie 3,1 beschikbaar. Bezitters 
van een eerdere versie kunnen een update ver 
krijgen (voor fl 10,-) door de originele disk op 
te sturen aan het secretariaat, Deze Euro-versië 
is meertalig (Ned/Duits/Eng). Diverse bespië 
kingen van dit programma zijn te vinden in ST 
9, 10 en 23, 


WP-conversie 


{ WordPlus 86 


WP is een programma dat me 
Prog, wordPer- 


maakte bestanden converteert naar 
fect documenten, en voor zover moge IJ al 
omgekeerd. WP is ook als accessoire I® et 
leren. Figuren worden niet omgezet. NU á 


mmm 


42 


november / december 1993 


„ FrameSize: 

1 nú ‚ This module 
sf " 1991-6:29, to identify the 
ame used by the 


zeation « 
ntifie rruction 


fs gERtbers nn 


| gizel) : CARDINAL; 


Persie ld por TRAP exception 


D praneSize: 
NTATION MODULE FrameSize; 


| ern) 
| (#55*/ergM INPORT CODE, REGISTER, 
sron SYSTE SETREG; 
IMPORT GetException, 
sRoN B SetException; 
grow XBIOS IMPORT SuperExec; 
(_sone machine code: *) 
T TRAP = OHE4OH: 
ee crap #n = TRAP + n «) 
RTE = ObE73H; 


(* rte «) 
TN = 10; 
(«IN = "the trap number used" «) 
TRPVEC = 32; 
{s vector(trap fn) = TRPVEC + n «) 
m0 = 0: 


(# processor register d0 «) 
A7 = 15; 
processor register a7 *) 


(« 


November / december 1993 


processing: 
G-byte stack frame 


place by means of 
and computation of 


CEDURE PPS myne size of the stack 


[u GetSP is the trap-exception 
handler; ít performs d® := a} : «} 
(a$P-«) 
PROCEDURE GetSP; 
BEGIN SETREG(D®,REGISTER(A7) ) 
‚ CODE(RTE) 
END GetSP; 
(“SP+n) 


(+ PSíze computea the size of the 
stack frame uaed for traps: ) 


VAR size : LONGCARD; 


PROCEDURE FSize; 

VAR sp4,spl : LONGCARD; 

BEGIN CODE (TRAP+TN) 
ssp := LONGCARD(REGISTER(DO)} 
pls LONGCARD (REGISTER (A7) ) 
; size 1:= spi - spÖ 

END FSíze; 


PROCEDURE FrSize() : CARDINAL; 

(+ FrSize() = "the size of the stack 
frame used for TRAP exception 
processing!" «) 

VAR oldth : PROC; 


(« oldth = "the old traphandler" «} 
BEGIN 
oldth := PROC(GetFxception{(TRPVEC+TN) } 


SetException(TRPVEC+TN, GetSP } 
SuperExec{(FSize) 
SetException(TRPVEC+TN,oldth) 
$ RETURN CARDINAL(size) 

END FrSize; 


END FrameSize. 


De Modula Hoek 


Het herkennen van de 680xx CPU 


Maar 


Ween dievermg (nr. 32) van hes dach van 
GE Michang ST kan & Ge dragnome de ver 
Schelen ween de ST STE, Mega STE en de 
TI Haers word omen ader pencherven 


Lopans bederdk U nog een metadie: er is wer- 
charl wesen de GEIN en de vent van deze serie 
CPU's De GON zen namelijk | word mimder 
Op de ach dan de andere CPU's wamaeer er 


volstaat het dus deze twee waarden van elkaar 
af te wekken. De waarde van de stack pointer 
NA de exception kan worden verksegen door 
een exception handler te maken die slechts de 


„ap 


MODULE WhatProcessor; 
(s sh : 1991,6,29 : 


FROM InOut IMPORT Write, 
PROM ASCII IMPORT ESC; 


screen 1/0 : 


A0 


wer cen programmeursprobieempje 
phreâng wia. Toch pende 
ne erg lang over magic on hak rme 


This is a driver 
program to demonstrate the use of 
the function PrameSize.FrSize . 
output will be either 6 or 8: 


PROM FrameSize IMPORT Fr5ize; 


WriteString. 
Writeln, Writelerd, Reaé; 


two standard procedures for sinple 
* 


PROCEDURE Reset: 
BEGIN WritelESC) : Write('E') 


END Reset; 
The 


M6EDDD, DOL , 6-byte stack Prame VAR c : CHAR; 
M6BO1O, D20, 030,,: B-byte stack Praze BEGIN Read(c) 
„) END Sync: 


"the size of 

; WriteCerd( 

‚ Writeln ; 

«) 


PROCEDURE Sync; 


: WriteString{ 


END WhatPracessor. 


deze het DS st hee vamp 


ger” took al beat de omen 


en 


oen bende ie Sont on is de ze 


Nawoord 

De her besproken 

soed. Zeker als men bes 

De Anil eeN 


Zas er wel voor dat de cookie, \ 
work men een COOR voor; ES 
den weten komende ERN | 
soort CPU er vin een standaard … 
ST agave 42: bet coole mons: @ 
War bereft moeilijkheden me SD 
Ee geek worden opde Tren dan 
eg 


GEMX gebruikt. Die sofware etl 
de Public Domain disks ST 36 en B 1D), ® 


Sue 


Ronald van der Kamp 


the TRAP stack-frame is: *) 
FrSizel),2) 
WriteString("ok!") ; Sync 


november / december 1993 ST46) 


an 


fis „gen welke waarde hij ervoor in 
„box We pet heel gemakkelijk om het 
vullen: Zo rameter in een functie te bestu- 
„vaneen St iedere keer naar het functie- 
pjehoeft Neen nieuwe waarde in te vul- 
dr menu OM] ulus een paar keer F1 te- 
vul je een andere waarde 


„mé! am! 
mr je laat FAT 
on, ME: keer 
le Sen ieder wanneer er om wordt ge- 


en © er in 
berge paramel 
voo 
vaas” 


pet gekenen zelf 


van een grafiek kent een aantal as- 
kenen 
etek 


Hi 


gecer: > 
grond: voor de achtergrond is er keu- 
pachters” of geen kadertje om de tekening 
geuit WEC Son assen: wel of geen tekst bij 
een blanco tekenvel of een patroon 
at uit roosterpunten of uit ruitjes, 
dat het net js alsof in een ruitjesschrift 


B ik: het bereik van de x- en de 
z Domein eon worden ingesteld. Het 
gaen de y-as kan ook automatisch wor- 
EE DI Je kunt dus opgeven dat Famu- 
re moet tekenen van -4 tot 7, maar 
ie 5 ook opgeven dat Famulus dit zelf zo 
ik ee datde hele grafiek op het scherm past 
halverwege af vliegt. Zelfs de mo- 
Ge ikheid vooreen logaritmische schaalver- 
zn en voor een “deel-domein” ontbreekt 
giet. Als de x-as op het scherm bijv. van -10 
(ot 10 loopt, kun je opgeven dat F2 getekend 
moet worden voor x tussen 3en7. Dit is heel 


Figuur 4. Twee functies zijn met verschillende 
domeinen getekend. 


‚‚ van fiancties vormen door het gebruik van paramete, 


rs geen enkel probleem 


handig voor wiskunde-leraren die opgaven 
willen maken over gesplitste functies. 
3) Welk deel van het scherm is tekenvel: ook 
dit is variabel. Je kunt een functie eerst teke- 
nen op het hele scherm en daarna een kleiner 
deel van het scherm als tekenvel opgeven. 
Via een ingebouwde loep-functie kun je een 


deel van de grafiek opnieuw laten tekenen in 
een kleiner kader. 


4) Afwerking: Famulus biedt de mogelijkheid 
om de grafiek nog verder af te werken met 
lijnen, lijnstukken, tekst e.d. Ook is het mo- 
gelijk om per grafiek het functievoorschrift 
op te vragen en aan de tekening toe te voe- 
gen. Dit is lastiger te programmeren dan het 
lijkt! Famulus krijgt het voor elkaar om van 
de laatste 10 getekende grafieken te onthou- 
den wat het bijbehorende voorschrift was, 
inclusief de parameters! Stel je hebt 5 grafie- 
ken getekend van F1 waar een parameter in 
voorkwam, die dus 5 verschillende waarden 
heeft gekregen en je wilt ze alle 5 opnieuw 
getekend hebben, maar nu gestippeld of op 
een ander deel van het scherm. Dan mag je 
Fl zelfs wissen en de opdracht geven om al- 
les opnieuw te tekenen. Famulus protesteert 
niet en doet precies wat je verwacht. 


Verdere extra’s 


Het is niet mijn bedoeling om hier een volledig 
overzicht te geven van alle aspecten van het 
programma. Er is echter nog iets dat beslist het 
vermelden waard is. Met de muis kan een wil- 
lekeurig punt worden aangewezen waarna Fa- 
mulus de coördinaten van dat punt geeft. Dit is 
in samenwerking met de loep te gebruiken om 
een nulpunt van een functie te benaderen, of het 
snijpunt van twee grafieken: zoom een paar 
keer in op het snijpunt en lees dan de coördina- 
ten met de muis af. Zo is het mogelijk om nu- 
merieke oplossingen van vergelijkingen te vin- 
den. ° 


In- en uitvoer van gegevens 


Famulus kan functies, macro's, constanten en 
grafieken (met of zonder het functievoor- 


ST46 | november / december 1993 


ne 


wel AutoSw 


want daar kan Famulus 


Conclusie 


Famulus kan niets anders dan grafieken teke 
arie st pro 
nen. zoals in de mleiding al is verme Id. Het r 
doordacht en functio 
Het geheel 


en uitge 


gramma is echter goed 
neert in de praktijk uitstekend 
maakt een zeer verzorgde indruk en € 
breide handleiding m ASCII formaat ontbreekt 
niet. Menig commercieel pakket kan hier een 
voorbeeld aan nemen! Het programma IS 86 

bruikersvriendelijk, snel. goed afgewerkt en 
(naar mijn ervaring) 99,9% bug-vrij. Het enige 
foutje waar ik Famulus op kon betrappen was 
een enkel tekenfoutje als in de functie nul werd 
gedeeld door nul. Kortom, Famulus iseen ech- 
te aanrader voor iedereen die grafieken wil te 

kenen. 

Hans Finkelnberg 


Figuur 5. 


(Vervolg van pagina 37.) 
Scannen 


hij is ingesteld op tekst, gaat dat zeer goed 
zelfs. Het is ook in andere stand te toen maar 
dan is het resultaat minder. Eigenlijk is het bes- 
te om een bepaalde foto of plaatje in verschil 
lende standen van de scanner uit te proberen. 
Een kleurenfoto of tekening met een zwart/wit 
scanner een plaatje scannen geeft geen best re- 
sultaat. In het algemeen zijn de scanners van 
verschillende merken allemaal hetzelfde van 
opbouw zowel uiterlijk als innerlijk. 

Sommige scanners kunnen 256 verschillende 
grijswaarden onderscheiden, maar zo’n scan- 
ner is ook gelijk 2 maal zo duur alseen simpele 
scanner van 300,- gulden. In de software van de 
verschillende merken scanners kan nog wel 
enig verschil zitten. Dat is ook het belangrijk 
ste van het hele scanner gebeuren. Zo is de soft- 
ware van de Golden Image Scanner beter dan 
die van de Power Scan. Het is ook mogelijk om 
een gescand plaatje met een ander software- 
pakket te bewerken. Daarmee is meestal een 
beter resultaat te halen dan met de software die 
bij de scanner wordt meegeleverd. 


Krijn Schipper 


Produkt Power Scan V1.03 prijs: fl 299,- 


39 


FAMULUS 


het zoveelste grafiek-tekenprogramma? 


mulus is d 


De mogelijkheid om sche 
te kunnen tekenen op de 
Dr dar 

meere enigeen bij zijn eerste program- 
hindi wi md Uit om de grafiek van een 
en = enen Na enig nadenken over hoe 
Je Cen grafiek als een continue kromme op het 
scherm krijgt en niet als een los stel punten zon- 
der verbindende lijnstukjes, staat er al gauw 


rpe en dunne lijntjes 
Atari zwart/wit moni- 


Figuur 1. Het functievoorschrift en hulplijnen 


als asymptoten kunnen gemakkelijk achteraf 
worden toegevoegd. 


een parabool of een sinusoïde op het scherm. 
Het is vervolgens niet moeilijk om een verlang- 
lijstje op te stellen van opties die je aan zo’n 
Programma zou willen toevoegen. Je zou kun- 
nen denken aan het interactief invoeren van 
functievoorschriften in plaats van het steeds 
moeten veranderen van de sourcecode van het 
programma, of aan verschillende achtergron- 
den, meerdere functies tegelijk of misschien 
zelfs wel families van functies. Ook is in ge- 
dachten de stap naar het tekenen van raaklijnen 
of het uitrekenen van oppervlaktes “onder de 
grafiek” snel gemaakt. 


Voorzichtigheid is echter geboden! Zodra je 
met raaklijnen e.d. gaat werken, ben je direct 
met “echte” wiskunde bezig. Om de vergelij- 
king van een raaklijn uit te rekenen, moet je de 
computer leren differentiëren. Dit is nog te 
doen daar dit zeer systematisch en algoritmisch 
gaat. Integreren is al direct véél moeilijker. 


Niet alleen is het primitiveren van een functie 
fundamenteel moeilijker dan differentiëren 
(vaak zelfs onmogelijk), ook als je numeriek 
aan de slag gaat, moet je wiskundig sterk in je 
schoenen staan om de computer náást het ant- 
woord ook nog een foutmarge uit te laten reke- 
nen. Kortom, voor je het weet, neem je teveel 
hooi op je vork en komt het programma nooit 
af, of is het onbetrouwbaar, 


Famulus 

Famulus is cen shareware programmä Ke 
Duitse bodem dat grafieken van functies teken 
en is verkijgbaar bij de Stichting ST op de. 
te A 369, De programmeur Farber heeft dui 2 
lijk goed nagedacht over wat het programma 
wèl en wat het nièt moet kunnen. D 

Wat kan Famulus nièt? Famulus kan niet de 
vergelijking van een raaklijn uitrekenen: els 
integreren of het (numeriek) benaderen van 
nulpunten inclusief een foutafschatting behoort 
tot de onmogelijkheden. 
Wat kan Famulus wèl? Famulus tekent grafie- 
ken van functies. Dit klinkt een beetje mager 
tjes, maar schijn bedriegt! 


Functies en macro’s 


Famulus kan 5 verschillende functies (F1 t/m 
F5) tegelijkertijd herbergen. ledere functie 
wordt als een string met maximale lengte van 
120 tekens ingevoerd. Daarbij worden de ge- 
bruikelijke notaties gebruikt voor vermenig- 
vuldigen en machtsverheffen (resp. * en /). 
Ook de lijst met standaardfuncties als SIN, 
COS, SQRT, LOG, ABS enz. enz. is aanwezig 
(zelfs de hyperbolische goniometrische func- 
ties en hun inversen ontbreken niet!). In de re- 
gel is 120 tekens per functie genoeg. Wie ech- 
ter toch meer wil, kan macro’s definiëren. Een 


macro is in Famulus niets anders da 
á an 


Er zijn veel programma’s d pe één kan 
ie grafieken kunnen tekenen. 
p8 meer dan de ander. Toch is kwaliteit belangrijker dan kwantiteit. 


aar een goed voorbeeld van. 


voeging van een functie aan de lijst 
daardfuncties. De naam van de maen Ten 
maximaal 12 tekens bestaan en de ) mag é 
wordt net als een functie ingevoer Sero zel 
string, maar nu met een maximare len! De 
60 tekens te, ” 
Voorbeeld: u wilt de grafiek tekenen 

rote functie waar heel vaak Exp, en 
7)}COSH(Sx-3) in voorkomt. pe SAAN 
die u tot uw beschikking heeft om dd leken, 
te voeren zijn niet voldoende. kong ie Sj 
macro TEST definiëren met en tn 
TESTO)= EXP(SINGx-7)HCOS HS ‚ie 
functie TEST staat nu op precies dezelfe) De 
ze tot uw beschikking als bijvoorbeerg p le wij. 
tie TAN. U kunt dus zelfs de grafiek hen 
nen van TEST(ABS(5%)). Dit komt di MN leke. 
het laten tekenen van: Neerop 


fo)= EXP(SINGABSGx) — 7) 
(SABS(Sx) - 3). Cosy 
Hierdoor is het dan ook mogelijk om ze 
wikkelde functies in te voeren. Inge. 


Constanten en parameters 


Famulus kent ook zelf te definiëren Constan 
Een constante kan een naam krijgen van 5 
maal 12 tekens. Zo is het mogelijk om det 
stante PI=3,141592 in te voeren en EIS ES 
niëren als SIN(PI x). Als in een functie el 
naam wordt gebruikt die niet in de lijst v 
standaard-functies, macro’s of gedeclareerd 
constanten voorkomt, protesteert Famulys En 
Famulus beschouwt zo’n variabele als een pa. 
rameter en zal bij een tekenopdracht via een 


Figuur 2. Tijdens het werk kan een kleiner deel van het beeldscherm worden opgegeven om in 
tekenen. Het oude beeldscherm hoeft niet gewist te worden, hetgeen mooie plaatjes oplevert, 


38 


november / december 1993 ST 46) 


“ et ENE ende hand scanners. 


onde 


Nederlandse bladen een ad- 
„oke en van verschillende zaken die ook 


8 — scanner KE e 
dure en niet beter zal zijn dan die van 
ok it scanner, b.v. die van Power 
goeds 


‚die voor de Atari te koop is bestaat 
pest face, software, adapter van 12 volt 
geen Engelstalige handleiding van 14 

Ee. De kw gliteit van de scanner en inter- 
PL ed afgewerkt, maar de handleiding 
ge en beknopt. De uitleg van de scan- 
bp Be is summier. De interface zit in 

5 kastje met een schakelaar aan de 

gn He vaarmee je de scanner kunt in-en uit- 
5 ze Er zijn 2 aansluitingen. Aan de 
‚één voor de scanner en Één voor de 

. Je kunt de interface niet verkeerd in de 
zOM-poort doen. want er zit een plakkertje 

Power Scan aan de bovenkant van het in- 
# geplakt. De schakelaar is dan naar je 


gegenicht als je voor de computer zit. 


Software 


pesofiware is eenvoudig gehouden (fig. 6), je 
at door middel van de pulldown menu's of 
et symbolen-menu en toetscombinaties de 
wanner instellen. Het programma is alleen in 


Figuur 6, 


en 2 


erScan Professional 


Atari ST GreyScale Scanner 
Version 1,83 


Mraare & Softmare pesian Dy Chris Alien 
Seteased ou Pomer computins Lta 


ce blad Atari ST User van maart 1993, 
Er werden 4 hand 


er TE scanner besproken en getest op scan-kwaliteit s 
eopeeld) are in het algemeen. Door dit arti mgee 


r cen niet zo een dure handscanner. 
| naa „scanner te kopen voor de prijs v, 
IS cen moest je wel een interface-kastje 7 
vaar ve die er bij zit kan je op de ST toch niet gebruiken, 


stond een artikel 
“Scanners en 1 foto 


kel ben ik op zoek ge- 
Het is ook mogelijkheid 
an ongeveer 300 gulden. 
elf bouwen of kopen en de 


de 3 ST Resoluties te gebruiken. Zo ook het 
wegschrijven van een gescande plaatjes. Maar 
helaas werkt de software niet in de TT-Resolu- 
ties, Wat ik niet heb kunnen proberen is de TT 
hoge resolutie. Printen van een plaatje behoort 
ook tot de mogelijkheden. Hoe het werkt op de 
Falcon is mij niet bekend. 

Voordat je de scanner gaat gebruiken. moet de 
Computer uit staan om alles aan te sluiten. Als 


Scan Options, 


408 
Width: 


DPI 


dot 


dd 


Height: dot [>] 


zoevoce Bytes Uzea 


Ze9oso0 outer Fennie | 


Figuur 1. 


je een scan gaat maken, kun je de scanner in- 


stellen in hoeveel DPI (Dots Per Inch); dit moet 


je doen voor dat je de software aktiveert. Een 


plaatje kan gescand worden in resoluties van 
100 dpi tot 400 dpi. Zo kan je gelijk aflezen in 


Figuur 2. 


File Options... 
PowerScan ,„PIS 


Figuur 3 


Scan Option (zie fig. 1} hoeveel bytes een scan 
wordt en hoeveel je nog over hebt in het geheu- 
gen. Het is wel prettig als je computer cen so 
te geheugencapaciteit bezit, want je kout gauw 
geheugen tekort, als je flink grote plaatjes 
maakt en later met een andere software (studio) 
een plaatje van b.v. 640 x 460 in TT-midden 
resolutie wilt maken. Dat geldt ook in de ST 
resoluties. _ b 
Nadat er een scan gemaakt is en hij naar je Zin 
is, kan je de deze wegschrijven op verschallen- 
de manieren (Options... zie fig 2). Het laden 
van een zowel een gescande als een bestaand 
plaatje is ook mogelijk. Maar wanneer je een 
plaatje wegschrijft onder de opte “Gem lma- 
ge”, is het niet mogelijk om met dit programma 
weer te laden onder deze Option, wat ik overt- 
gens erg vreemd vind. Als je niet tevreden bent 
met het gescande plaatje, is het ook mogelijk 
iets bij te werken. Dat is maar erg beperkt. Je 
kunt je dit beter doen, als het plaatje wegge- 
schreven is. Wanneer je dit doet „voordat het 
weggeschreven is, is de verandering die je 2e- 
daan hebt niet meer terug te halen. Via de tool- 
box is het mogelijk de scanner te activeren (zie 
fig. 3). 


Praktijk 


Het beste resultaat is de 
scanner op 200 DPI te zet 
ten bij plaatjes van klein 
formaat (bijvoorbeeld 10 x 
16 em). De schakelaar op 
tekst te zetten om een plaat- 
je met lijnen structuur te 
scannen (zie fig. 4). Maak 
je een scan van een zwart- 
wit foto (zie fig. 5) dan zet — 
de schakelaar op foto. Als ) 
je een stukje tekst scant en ee 


(Vervolg op pagina 39.) Figuur 4. 


Ne ertdocemser 1995 


37 


! | 
NEK NX NE 


DATA and SYNC change on rising 
sampled on falling 


Figuur 4 


Wtvoer maar bij een handshake wordt 
& _Sync als input gebruikt (voor die handsha- 
5 ). Het externe apparaat moet, als hij gereed is 
heg de XO_Syne lijn omhoog 
Bij een stijgende flank van de klok veranderen 
de data en bij een dalende flank zijn de data gel- 
dig en kan gesampeld worden. 
Op een zelfde manier is er input mogelijk. De 
drie aansluitingen heten nu XI_Data (input), 
XL Clk (output) en XL Sync (output, maar in- 
put bij gebruik van de handshake). In de conti- 
Ek mode es de externe hardware er zelf 
r zorgen dat hij in de pas loopt met de 
XI Clk en XI Sync tba: De bied an 
de XL Sync is alvolgt: de aanvang van een fra- 
me wordt duidelijk gemaakt aan het hoog gaan 
gedurende 16 tikken van de klok. Dan blijven 
er nog 112 klokpulsen over gedurende welke 
tijd het signaal laag blijft. Dit geldt voor de syn- 
chrone mode. Bij gebruik van de handshake 
wordt er op eenzelfde manier te werk gegaan 
als voor de uitvoer, met dit verschil dat dan na- 
tuurlijk XI Data de invoer blijft. De externe 
hardware moet ruimschoots op tijd aangeven 
dat er niets meer te zenden is: XI_ Sync moet in 
elk geval 1 klokeyclus voor het einde van de 
huidige data omlaag gebracht worden. 


Handshake 


Wordt er gewerkt met de handshake, dan is het 
verloop als volgt: is het externe apparaat gereed 
om data van de Falcon te ontvangen, dan trekt 
hij de XO_Sync omhoog. Als er inderdaad data 
te transporteren is zal de XO_CIk bij wijze van 
antwoord actief worden en XO_Data geeft dan 
de bits uit. Dat gebeurt 16 cycli lang en dan is 
er een 16-bits word afgehandeld. Er wordt dan 
gekeken naar de toestand van de XO Sync: is 
die hoog dan kan, indien voorradig, een vol- 
gend word worden verzonden naar het externe 
apparaat. Maar tussen het moment van detecte- 
ren van de toestand en het uitgeven van de eer- 
ste bit van een volgend word, moet de electro- 
nica enige tijd hebben. Volgens de documenta- 
tie wordt er altijd een minimum van 2 klokpe- 
rioden tussen de words ingelast. 

Wat betreft de realisatie in hardware: door de 
hoge snelheden kan men allerlei storingen en 
reflecties in de leidingen krijgen. Op strategi- 
sche plaatsen dient men ter demping ferrietkra- 
len (met een cutoff boven de 20 MHz) te ge- 
bruiken en men moet zorgen dat de leidingen 


128 Clock Cycles ed 

CLK 

Î 

m rul! 
sync 

| Î 

1 ‚DATA 

pmm 1 

DEEEX ie 
(word Ì 


1 
(Word 2 


edges of CLK and should be 
sdges of CLK. 


tie worden afgesloten. De 


juiste impedant 
brake fe n vele effecten 


tuiste weerstandwaarde hangt va 
Eeen komt men uit in de buurt van ed 
Ohm. Signalen die de Falcon binnen gaan hbs 
nen het beste afkomstig zijn van CMOS chip’ 
zoals 74HCxx of 74HCT xx geries. De lengte 
van aansluitkabels kent ook zijn grenzen: meer 
dan 70 cm kan problemen gaan geven. Het nf 
te gebruikt men dubbel afgeschermd twiste 
pair kabel. 


Frame’s 


De Codec heeft zo zijn manier van werken. Dat 
heeft gevolgen voor het seriële datatransport. 
Niet alleen is de bit-rate gekoppeld aan de 
sample-rate, maar ook doet de Codec alles in 
eenheden van 16-bits (een word). Over een se- 
riële verbinding worden 1 voor 1 bitjes gezon- 
den. Men moet dus weten waar een patroon 
(een frame) begint en waar die eindigt. Om te 
beginnen hebben we per sample-periode 128 
tikken van de klok beschikbaar (herinner je 
maar die deelfactor van 128). 

Per sample periode zijn er dus maximaal 8 
words (van 16 bits) te transporteren. Om dat in 
termen van geluid te zeggen: er worden per 
sample-periode maximaal 8 tracks van 16-bits 
data getransporteerd. Voor de goede orde: 
steeds wordt de meest belangrijke bit (MSB) 
het eerste verzonden, dan de volgende enz. Met 
de XO_Sync lijn wordt de boel in de pas ge- 
houden: bij het verzenden van de eerste bit van 
een serie gaat hij hoog, om laag te worden (en 
te blijven) na het einde van de laatst verzonden 
bit van het eerste word (de 16-e bit dus). De lijn 
gaat weer hoog bij de eerste bit van de volgen- 
de serie, enz. 


Software 


Atari heeft een aantal sources voor gebruik vrij- 
gegeven. Deze software zal op de disk, beho- 
rende bij deze uitgave van het blad, gezet wor- 
den. 


Slotwoord 


Een programmeur hoeft gelukkig niet het naad- 
je van de kous te kennen om in staat te zijn de 
nieuwe mogelijkheden van de Falcon te gebrui- 
ken. Atari heeft een aantal systeemfuncties ge- 
maakt, die voorkomen dat men zelf op laag ni- 
veau hoeft te gaan knutselen. In andere artike- 


fen zal nader worden ingegaan oph 
et 
meren van de DSP, de matrix en de CP 'Or 
dn 
Ole 1 


gf. van der Kamp 


A 


(Vervolg van pagina 33.) 


Meer data op de 
harddisk proppen 


- Programma’s die een checksum uitvoe 
t.a.v. hun eigen grootte of t.a.v. program Te 
onderdelen zoals bijv. Calamus 1.09N. Pr 
lamus met PFXPAK gecomprimeerd is 8 
schijnt er een melding dat het Tg 
waarschijnlijk geïnfecteerd is door een En 
omdat het aantal bytes niet klopt met het sin 
spronkelijke aantal: niets aan de hand, het il 
gramm werkt gewoon! Maar het wordt BIES 
als de fonts ingepakt zijn met AFX en je vra 
informatie op over het document waarmee 
bezig bent: de zaak slaat meteen vast en Ze 
een Reset werkt niet meer! Volgens de mal: 
van de programma’s PEX en AFX is dit ope 
lossen door CALAMUS.PRG te veranderen in 
CALAMUS.APP. 


Conclusie 


De bedieningswijze en de wijze van werken 
van beide programmaatjes is zondermeer pret- 
tig te noemen. Vooral het automatisch uitpak- 
ken door AFX werkt prettig. Wel moet de hard- 


diskbezitter er rekening mee houden dat eea. 


iets trager verloopt, maar die kleine vertraging 


weegt niet op tegen de enorme ruimtewinst die 


je kunt maken! 

Afgezien van de voornoemde beperkingen 
moeten we vaststellen dat beide programma's 
zeer zeker het aanschaffen waard zijn. Voorde 
vriendelijke prijs van DM 30,- kun je eigenaar 
worden van een pakweg 40% grotere harddisk 


Cor Platenburg 


Informatie en bestellingen bij: 
Thomas Quester 

Eilbeker Weg 14 

2000 Hamburg 76 
Deutschland 


36 


november / december 1993 FS 140 


25.175 
MHz 


External Clock 


gn 


N 
figuur” le 


En zoals de meeste seriële verbindingen is 
BS ster clock’ nodig om de zaak in de 
greet a Jopen. In de Falcon wordt de fre- 

ste en de Master Clock gedeeld. De deel- 
genie YE inimaal 4 en maximaal 24 (in stap- 
factor IS hg Wat we dan krijgen is de ‘Bit Rate’, 
k MHz Master Clock krijgen we een 
pz Bit Rate: Dit is precies de maximum 
heid van de SSI-poort van de DSP. p 
Ee js nog iets anders waarmee rekening 
el en gehouden: de ADC en DAC moe- 
oe ealime apparaten met een speciaal 
en enal werken: de Sample Rate. Die 
Vo verkregen door de Bit Rate te delen door 
08 Er zijn voor geluid nu eenmaal een stel 
ard sample frequenties in gebruik. Zo is 
ge DAT rate 48.0 kHz wat een 6.144 MHz Bit 
pate geeft waarvoor een 24.576 MHz Master 
Clock nodig js. Die zit niet in de Falcon en 
moet dus extern worden aangevoerd, 
Het zelfde gaat op voor de CD-sample-rate. 
pieis44.1 KHz waarbij de bitrate dan 5.6448 
MHz is en de master clock 22.5792 MHz. De 
‘nterne klok van 25.175 MHz dient ervoor om 
een 49.17 (=50) KHz sample rate te halen en 
datisdezelfde snelheid als voor het STE-DMA 
geluid (50 KHz, 25 KHz en 12.5 KHz). 
Een ADC is een real-time apparaat: er komt een 
konstante stroom data uit als er gesampeld 
wordt. De seriële I/O moet daarom in synchro- 
me mode verlopen. 
Gaat de data van/naar het computergeheugen, 
dan moet ervoor gezorgd worden dat de toe- 
ting lot het geheugen ook op tijd verkregen 
vordt, Om enige soepelheid te krijgen in de 
ldsbeperkingen is de DMA/Record/Playback 
Wlgerust met een 32 bytes groot buffertje (op 
In, First Out basis). Als je op de volle 8 
see werkt, dan hoeft er zodoende maar 
Per 32 microseconden toegang tot het geheu- 
aen Worden. Of dat kan, hangt af van 
u oe bus-masters in het systeem: de 
zg, 1de0 en de harddisk DMA. Lukt dat 
OP jd, dan treedt dataverlies op en heb je 
“ "As nu eenmaal het nadeel van werken 


peteen 32 
sM 


zes ic 


co 


Sample Clock 


met een serieel synchroon transport. 

Nu kan een seriële verbinding op twee manie- 
ren werken: synchroon of met handshake. In dit 
tweede geval moeten zowel zender als ontvan- 
ser een ‘handshake protocol’ afspreken. De 
handshake komt neer op een soort dialoog: ‘ik 
heb wat te verzenden, ben je klaar?’ ‘Ja dat ben 
ik; begin maar!’ 

Een nadere blik op figuur twee laat zien dat de 
MPC tesamen met de DMA Record en Play- 
back in een blok zitten. Ze horen bij elkaar. 
Stel we transporteren data van de DSP naar het 
computergeheugen via de MPC. Dat kan in 
handshake mode. De DMA Record-afdeling 
moet nog wel een klok hebben om in de pas te 
lopen. Als nu de FIFO buffer half vol is, dan 
wordt geprobeerd om naar het geheugen te 
schrijven. Lukt dat niet op korte termijn dan 
kan de FIFO overlopen. Maar omdat we in 
handshake-mode werken, wordt op tijd aan de 
seriële bus gemeld dat het datatransport gestopt 
moet worden. De SSI-poort van de DSP houdt 
dan op zijn beurt op tijd op met verzenden, dus 
voordat de FIFO buffer over(vol)loopt. Neem 
eens een ander verhelderend geval: digitaal ge- 
luid vanuit het geheugen naar het externe ka- 
naal. Het proces gaat analoog: zodra de FIFO 
half gevuld raakt begint het seriële verzenden. 
In de synchrone mode kan dat wel eens in een 


Figuur 3. 


Arise vld Je 


sterne he are de 
hoger tempo gaan dan de externe dri 
boel kan verwerken. Dan hebben weer de eer 


der vermelde situatie: overrun. Het is ook mo 
gelijk dat het tempo te laag 1s (hv. omdat er op 
de systeembus door CPU, video e.d. 70 veel 
gedaan wordt dat de DMA Playback niet aan de 


beurt komt). Dan hebben we een underrun en 
dat is ook miet best, want dan komt er eventjes 
geen informatie over het externe kanaal naar 
buiten. Maar werken we in de handshake mode 
dan kan de externe hardware aangeven of er 
gestopt of begonnen moet worden met verzen- 
den naar hem toe. Zo is de kans op miskleunen 
wat kleiner. 


Multiplex 


De hardwarematige implementatie door middel 
van een seriële verbinding geeft beperkingen 
aan wat men volgens figuur | allemaal kan 
doen. In synchrone mode ís het mogelijk om | 
zender te hebben en meerdere ontvangers. An- 
ders wordt het als je een handshake gaat gebrui 
ken. Met wie allemaal staat de verzender dan 
wel te handshaken? 

Dan hebben de kwestie of er twee zenders tege- 
lijk kunnen zijn, elk met hun eigen ontvanger. 
De bandbreedte van de verbinding is 8 MHz, 
dus als je daar maar een gedeelte van gebruikt, 
kan er in de tijd, ruimte over blijven voor ande- 
ren. Nu heeft de SSI-poort van de DSP heel 
veel mogelijkheden en is voldoende intelligent 
om samen met een andere verzender iets af te 
spreken om elkaar bij toerbeurt toe te staan wat 
over de seriële verbinding te zenden. Maar de 
ontvangers moeten dan ook zo’n onderschei- 
dend vermogen hebben dat ze weten wat welen 
wat niet voor henzelf bestemd is. 

In de documentatie van de Falcon is hierover 
niets te vinden. Gevoegelijk kunnen we aanne- 
men dat de Codec-chip niet in staat ís tot zulke 
kunststukjes. Toch is het woord “multiplexing” 
heel suggestief in deze. Een beperking die er in 
elk geval is, is dat alle chips die actief bezig zijn 
via de MPC eenzelfde klok gebruiken. Je kunt 
niet op elk willekeurig moment (on the fly) zo- 
maar eventjes de kloksnelheid veranderen. 


Externe I/O 


Het externe seriële uitvoerkanaal in de DSP- 
connector aan de achterzijde van de Falcon be- 
staat uit drie aansluitingen die XO Data, 
XO_CLK en XO_Sync worden genoemd. De 
signalen kunnen vanaf de DSP komen of vanaf 
de MPC, Men kan in continue mode werken of 
in handshake mode. Normaal zijn alle draden 


leuk 
| 


| 
| SYNC 


One Word 


NOTE: SYNC hold time after first rising edge of CLK = 


Ons 


ma 


ST 46] november / december 1993 


an 


35 


De Falcon: 


De DSP, de MPC en de Codec 


Door de toevoeging van de tal Signal Processor (DSP), de analoog, 
naar digitaal (ADC) en dieta aar Eman (DAC) ornelis zijn er 

en bij gekomen om de datastromen tussen 
deze apparaten, de computer zelf en de buitenwereld te laten lopen. In 


ÎLartikel zal kort op de hardwarematige 


tatie worden inge- 


Saan (niet erg diep, want de schema's van de Falcon zijn mij nog niet 


Onder ogen gekomen) en in een 


volgend artikel komen de extra func- 


Hes aan bod die Atari heeft bedacht om het leven van de programmeur 
dragelijk te maken. 


te 


ve Agoer y. 
vat voor soort informatie levert nu dìe figuur? 
Links staan onder de benaming ‘source device” 
welke mogelijkheden we onderscheiden die 
data opleveren. Neem bijvoorbeeld de situatie 
dat Je een stereo-geluidsbron (microfoon b.v.) 
zansluìt op de Falcon. Dan kan de analoog/di- 
Maal omvormer (ADC) het geluid ‘sampelen’. 
Natuurlijk kan de ADC direct dìt geluid weer 
aan zijn broertje, de DAC (digitaal/ 
analoog converter) die in dezelfde chìpbehui- 
Zing zit (de Codec) en die er dan weer geluid 
van maakt dat ìn de buitenwereld gehoord kan 
worden. Maar dit geheel ìs natuurlijk geen 
functioneel gebruik om van uit je bol te gaan. 
Nee, leuker is het om dìt geluid op te nemen. 
Daartoe kan de data van de ADC doorgestuurd 
worden naar een ‘recievìng device” en wel de 


Headphone Speaker 


34 


“DMA Record’ bijvoorbeeld. Deze ‘Direct 
Memory Adressing Recording” zal de digitale 
data die vanaf de ADC komt op een gecivili- 
seerde manier in het gewone RAM-geheugen 
van de computer zetten. Aangezien het geheu- 
gen meestal gauw gevuld is, moet je er VOOr 
zorgen dat de boel op tijd naar een harddisk (of 
een vergelijkbaar snel apparaat) gestuurd 
wordt. 

Die taak verzorgt de 68030 CPU in samenwer- 
king met de juiste software. Om nu met hoge 
snelheìd data vanuit het geheugen naar hard- 
disk te sturen, ìs er een andere DMA: dit is de 
DMA-hardware die we al lang kennen van de 
ST en waarvan de uìtvoer op de DMA-poort en 
tegenwoordig in de Falcon via de IDE-aanslui- 
ting (de ingebouwde harddisk) en vìa de SCSI- 
poort (externe harddisk) naar buiten komt. 

De tweede bron die data kan afleveren is de 
DMA-playback. Hierbij wordt data uit het 


OUTPUT 
CHANNEL 


november / december 1993 ST46| 


computergeheugen gehaald en d 

aan een ‘receiving device”. Ny is het Seger, 
geheugen in korte tijd is doorlopen pi, dar ke 
we data dus op tijd aangeleverg moet „Hen 
vanaf de harddisk. Lw 

De DSP kan ook geheel zelfstandi 
data ophoesten die ergens naartoe 
naar de buitenwereld via de “Ext Lb 
nel’. Ten slotte kunnen er ook OUtput chan, 
de buitenwereld het systeem binnen Pl, 
dat heet ‘External Input Channey”. Her gen, 
‘external’ dient in deze nader verklaard begr 
den: immers ook via het toetsenbord ln 
de computer binnen. Maar dat ME info 
wordt hier niet bedoeld: de hier ne Tagen 
‘channels’ zijn hardwarematig gerea; geduide 
een paar pinnetjes in de DSP-plug aan de ak 
terzijde van de computer. Over de En 
voorwaarden waaraan de externe Sche 
moeten voldoen, zal ik het later hebt, 


8 al 


Implementatie 


Nu we een inzicht hebben in de betekenis 
de ‘logische’ mogelijkheden, kunnen 

gaan verdiepen in de vraag hoe dat » 
Falcon gerealiseerd is. 

Laten we daartoe figuur 2 eens TUSÜS gaan be 

kijken. We zien dat er vanaf de DSP-conne 
links onder in de afbeelding een Pijl gaat nar 
de DSP-chip (in het schema de 56001). Ook 
loopt er een pijl weer terug. Dit zijn de exter 
invoer- en uitvoerkanalen van daarnet. Mae 
we zien dat die pijlen zich splitsen naar dé 
‘Muluplexer and Protocol Convertor’ ik ex 
deze uitdrukking in het vervolg afkorten ij 
MPC want ik zal die naam hierna meermaak 
gebruiken, en hij is zo lang….). Te zien is datde 
ADC en de DAC ook digitaal zijn aangesloten 
op de MPC. 

Informatie uit de multiplexer kan naar het ze- 
heugen van de Falcon gestuurd worden. Er 
staat twee blokjes: FIFO/DMA Record/Contol 
en FIFO/DMA Playback/Control. Deze zijn 
verbonden via grote pijlen met zowel de dats- 
bus als de address bus. Maar wat is nu die 
MPC? 


De MPC 


Er zijn al in afbeelding 2 een paar sleutels 
vinden voor de manier waarop de MPC werkt 
We zien dat er kloksignalen binnen komen 
(32.0 MHz, 25.175 MHz en external) en we 
weten dat we twee apparaten (devices) met et 
kaar kunnen verbinden. Verder zien we dat & 
SSI poort van de DSP ook naar de MPC ses 
Als je niet meer precies weet wat die SSI voor 
stelt (er zijn ook zoveel afkortingen) lees àt 
uitgave Oer nog eens op na waarin de poorter 
van de DSP besproken worden 

De data stroomt de MPC in en uit als 


va 
We ons 
u in de 


senëk 


al 


eer data op de 
parddisk proppen 


met PFX en AFX (shareware) 


ijlen kom je PD- en Shareware. 

jd en wijlen ' are-programma’s tegen di 
ij Oe fervente ST-gebruiker het computerleven een stuk angen 
nnen ales: En kopieerprogramma’s, alternatieve 
s, viruskillers, accessorres, compressieprogramma’ 

pek nn en schouders uit boven andere goedbedoelde progratmne 
sten In de navolgende bespreking zullen we twee sharewarepro- 
ke ma’s ge de loep Beamd met name voor de harddiskgebrui- 

der ons die eeuwig en altijd met ruimtegebrek 
on antrekkelijk kunnen zijn. 8 te kampen heb- 


kers 
pens erg à 


‚p(rogramm) 


4e (e)X(tractor) 


«is een programmaatje dat uitsluitend 


pe mafles (PRG, „APP, .TOS e.d.) kan de duidelijkheid ook nog aangegeven in bytes. 
pros rimeren. Nu zul je denken dat dat op zich En met dit laatste zijn we dan bij het tweede 
col bijzonders is, en dat zou het ook niet Zijn punt wat dit programma zo interessant maakt: 
niets nieten paar leuke opties aanwezig waren de ruimtewinst! Gemiddeld kun je zo’n slordi- 
als e de of uitpakken van programmafilestot _ ge 40 à 50% verdienen! 

de je van een cent maken! De werkwijze 

ied vriendelijk: Na het opstarten van Nu zul je denken: ja, wel leuk, maar zoveel pro- 
Is 


PAK.PRG verschijnt er een dialoogbox 
je keuzes kunt bepalen (zie fig. 1). 


waarin Je i kwestie van aanklikken echt int i 
is uitpakken is een he interessant worden als andere files ook in- 
watje wilten m.b.v. de filters wordt alleen dat- gepakt zouden kunnen worden. Nou, dan is er 
gene bewerkt wat je hebben wilt, bij voorbeeld goed bericht voor je, want samen met 
alleen maar alle accessoires mn de bootpartitie PEFXPAK.PRG kun je ook AFX.PRG krijgen 
comprimeren. Naar keuze leest het programma en wat hiermee kan is zeker meer dan de moei- 
dwars door folders heen en zodoende kan een _ te waard! 

Je partitie bewerkt worden. « k 
Onder Erläuterungen bevindt zich alle belang- AFX: A(utomatic) 
rijke informatie: in de tekst zijn kembegrippen _F(ile) (e)X(tractor) 
omkaderd en bij aanklikken van zo’n kader 


wordt het kernbegrip grondig uitgelegd. 
Tijdens het inpakken van een agente 
verschijnt een venster in beeld dat laat zien hoe 


Fastload | 


Dekompr imieren 


Ordner ‘durchsuchen 


Immunisieren 


Virentest/Stat | 


FfEter 


L___info | [_ Ertouterungen 


ST46 | november / december 1993 


groot (in bytes) de te bewerken file ís, hoeveel 
procent er nog ingepakt moet worden en ten- 
slotte hoeveel procent de ingepakte file is t.o.v. 
de oorspronkelijke file. Dit verschil wordt voor 


grammafiles staan er niet op mijn harddisk, dus 
echt veel verdien ik er niet mee. Het zou pas 


AFX.PRG is een programma dat thuishoort in 
de Auto-folder op de bootpartitie van je hard- 
disk. Met behulp van een bijgeleverd accessoi- 


' stevent ifs 
re kur je het vanaf de Desktop naar beli 


of uitschakelen. Later hierover meer 8 
AEX herkent de m.b.v. de LH ARC compress 
techniek ingepakte files en pakt ze uit op aa 
moment dat het nodig is. Een voorbeeld moge 
hier verhelderend werken stel. je hebt al je 
plaatjes ingepakt en nu w il je er eentje fd 
halen in tekenprogramma. Op het moment — 
je een laadopdracht voor zo’n plaatje en 
treedt AFX in werking. pakt de file razendsne! 
uit en hopla, daar staat al het schoons voor. je 
nieus. Een ander voorbeeld: je hebt de RSC-file 
van een programma ingepakt Op het as 
dat je het programma start zal het pT a 
RSC-file te openen. Ook hier doet AF ze 
zelfde als hiervoor, waarna het programm ge- 
woon geopend wordt. Je hoeft dus mien 
vanuit de Desktop een ingepakte file uit te rt 
ken, een programma te starten om Oe de 
uitgepakte file te kunnen importeren 

En denk eens aan de ruimtewinst die je kunt 
verdienen door je fonts, documenten, plaatjes 


etc. te comprimeren! 
Kopiëren van ingepakte files 


Zolang AFX aktief is vanuit de Auto-folder en 
je wilt een ingepakte file van de ene partitie 
naar de andere kopiëren, dan zal de gekopieer- 
de file ongecomprimeerd op die andere partitie 
komen te staan. Dit is eerder handig dan onhan- 
dig, want hiermee kun je altijd weer terug naar 
de oorspronkelijke file voor het geval er iets 
mis is gegaan. Maar pas op! Als je een backup 
wilt maken van een partitie van bijv. 10 Mbyte 
waarop 9 Mbyte staat aan gecomprimeerde ge- 
vens (oorspronkelijk bijv. 15 Mbyte groot!), 
dan moet je AFX eerst m.b.v. de genoemde ac- 
cessoire uitschakelen, anders worden de 9 
Mbyte tijdens het maken van de backup uitge- 
pakt en dat zou wel eens problemen op kunnen 
leveren! 


Wat moet je niet comprimeren? 


- Het is onverstandig ook maar iets in te pakken 
zonder eerst een of meerdere backups te ma- 
ken! 

- Databases. Normaal worden databases ge- 
bruikt als random files die vaak enorm groot 
kunnen worden en die op zich goed te compri- 
meren zijn. Maar AFX moet na elke kleine wij- 
ziging steeds een kopie maken van de hele file 
waardoor alles enorm traag wordt! 

- Files die vaak aangepast worden. Elke keer 
als je ze wilt veranderen worden ze uitgepakt 
en dat kost teveel tijd! 

- Bibliotheken. Normaal worden bibliotheken 
gebruikt als random files en ontstaat hetzelfde 
verschijnsel als bij de databases! 


(Vervolg op pagina 36.) 


33 


ST MARKT 


voor fl 50, 


Te koop aangeboden: 
Kos ST met TOS 2.06, 4 Mb geheugen en 
SO Mb harde schijf, los toetsenbord, muis en 2/ 
W scherm SM 125 voor fl 2000 

Cumana DS floppy drive voor fl 200,- 
vereen SH 205 met 20 Mb voor fl 500,- 
ede l koop met software en boeken voor fl 
A. Vis, tel: 023-2819014, 


Te koop aangeboden: 

Wegens vertrek naar het buitenland 

- Mega STE 4 Mb met 48 Mb harddisk 

- temperatuur regeling 

- NEC Multisyne 3D (kleur en z/w monitor) 

- faxmodem Tornado 9696 2400/9600 Bd 

- originele software (Calamus S, Steve, 
beursprogramma, faxprogramma enz.) met bij- 
behorende handboeken 

- Teletext decoder en twee stereo-geluidboxjes 
- kabels en verdere toebehoren 

- NEC Pinwriter P20 (24 naalds, 360 dpi) 

- printertafel, verrijdbaar 

Alles in prima staat. De prijs n.o.t.k. 

K. de Wit, tel.: 020-6174366. 


Te koop aangeboden: 

- Mega ST2, 16 MHz omschakelbaar 

- z/w monitor SM 124 

- harddisk Megafile 20 

- externe floppy drive 5 1/4 inch 

- externe floppy drive 3 1/2 inch (720 kb) 

- laserprinter SLM 804 met extra tonercassette 
- diverse software 

Alles in 1 koop voor fl 1650, 

Paul Siermans, tel.: 010-4501047 


Te koop aangeboden: 

- 1040 STE met 4 Mb geheugen met monitor 
SM 124 (z/w) en Megafile 30 harddisk. 

Zeer weinig gebruikt. Alles in 1 koop t.e.a.b. 
Peter van der Meijden, tel.: 04781-32007. 


Te koop aangeboden: 

- 1040 STf met monitor SM 124, muis, joystick 
- harddisk Megafile 30 (30 Mb) 

- incl. alle documentatie, handleidingen en ca. 
50 floppen met software 

Alles in 1 koop voor fl 1500, 

F. Ballhaus, tel.: 070-3971481 (s'avonds) 


Te koop aangeboden: 

„laserprinter SLM 804 met software en nieuwe 
toner, 

Prijs fl 650, 

Hans Binee, tel: 04704-5403 (na 17,00 uur), 


Te koop aangeboden: 

- 1040 STfm met twee muizen 

- monitor SM 124 met switchbox 

- harddisk SH 205 20 Mb 

- printer Brother M-1509 met cut sheet feeder 


A3 formaat 

diverse software 
Vraagprijs fl 1750, Ì 
Jan van der Veen, tel 015-121910 
Te koop aangeboden: 
„Mega STE, 4Mb met Inge! ne 
Mb, MS-DOS emulator en HD floppy dr ed 
- monitoren SM 124 (z/w) en SC 1435 (Kle! 
- floppy drive 5 1/4 inch (40/80 trk) 

- printer STAR NL-10 

Alles in 1 koop voor fl 1500. 
L.J. Drenthe, tel: 033-803382 


bouwde harddisk 48 


Te koop aangeboden: 
_ monitor SM 124 (z/w \ 
Frank Schoonjans, België. tel: 


jen SC 1435 (kleur) 
(09) 227 4997 


Te koop aangeboden: df 
- Mega ST4 met harddisk SH 205, monitor SM 


124 en SC 1224 (kleur). Veel originele soft 
ware en boeken. 


Alles in 1 koop voor fl 950,-. 
E. de Vries, tel.: 085-646150 (na 18.00 uur). 


Te koop aangeboden: 
_ 1040 ST met monitor SM 125, harddisk SH 


205, printer STAR NL-10, extra drive SF 354, 
diverse programma’s en handleidingen. 
Vraagprijs fl 1800. 

P.H.A. Verbrugge, tel.: 06-58609141. 


Te koop aangeboden: 

_1040 ST£ met z/w monitor, Q-tec muis, 2,5 
Mb geheugen intern, Forget-Me klok, AT 
Speed emulator en stofkap 

- harddisk Megafile 30 

- printer STAR NL-10 

— monitor switch box, div. software, tijdschrif- 
ten en manuals 

Vraagprijs fl 1700, 

Olaf Kruidhof, tel.: 078-211861 


Te koop aangeboden: 

- 260 ST met TOS in ROM, muis, drive SF 354, 
monitor SM 124 (z/w) en monitor SC 1425 
(kleur) 

- printer Brother HR-5 

- software GfA 3.0 met compiler en boeken en 
games 

Alles in 1 koop voor fl 1000,-, Eventueel losse 
verkoop. 

E. Onderdelinden, tel: 01620-52833, 


Te koop aangeboden: 

- ST fm 3 Mb incl. TV mod. en TOS 1,4 voor fl 
600,-, 

- SM 124 z/w monitor met draaivoet voor fl 
250,-. 

- floppy drive 3 1/2 inch dubbelzijdig met voe- 
ding voor fl 100,-, 

- Qtee muis en diverse boeken o.a. Calamus 


Alles in 1 koop voor fl 900, 
Pierre Janssen, tel: 04956. 1835 


Te koop aangeboden: 

- Mega ST2 met Megafile 30, SM 1 

muis, Craft (Unix shell) en alte ba, Monito, 

Alles in koop voor fl 1250, “gens, 

L.J. Walthers, tel: 08367-67 14 (say 
“YOnds) 

Te koop aangeboden: 

- Mega ST2, monitor SM 124 „jy, 

C-16 emulator met DR-DOS vs, rd “Speed 

gafile 60, Timeworks DTP, Degas, vern 

e 


boeken. 
Prijs fl 1800,-. 
Theo de Klerk, tel: 02159-35432) 


Te koop aangeboden: 

- Mega ST2 met 2 MB geheugen en 3 d 
systemen: MAC 7.0, S-DOS 5.1 a Togt 
bijbehorende emulators S met 
- Megafile 60 MB harddisk 

— externe flopy drive 3 1/2 inch 

- monitor SM 124 

- muis en modem 

Het geheel met meer dan 100 pro, e 
voor MAC, MS-DOS en TOS voor 1 ant“ * 
F. Engelhard, tel: 070-3177543, ki 


Gezocht: 

- handleiding DBMan 4 of 5 om te copi 

of het originele pakket. BE 
Rens Swart, tel: 030-715212. 


Gezocht: 

- kontakt gezocht met ST gebruikers voor het 
uitwisselen van games e.d. 

Michiel Plak, Eijderdijk 58, 8051 MV Hattem, 


Gevraagd: 

- de laatste versie van Superbase Prof voor de 
ST. 

F. Engelhard, tel: 070-3177543. 


Te koop aangeboden: 

- 1040 STe met PC-Speed en 4 Mb geheugen 
- z/w monitor SM 124 en Kleurenmonitor 
SC1224 

- externe 5 1/4 drive 

- 50 Mb harddisk 

Vraagprijs fl 1250. 

André Jochems, tel.: 055-67096 1. 


nn 


32 


november / december 1993 ES 146, 


EE 


veh ypyout van de gebruikte 74LSOI is 
as inputs met bijbehorende output): 

32 | 

en 

a ie en GND aan 7. 

pull-up en -down 

jp het schema zitten diverse pull-up weerstan- 


Of ze nodig zijn hangt af van het type 
den. bruik (LS, ALS, HCT …). Over het 
gemeen: TTL schakelingen met LS types 
beiben ze nodig. Aangezien de EPROM's al- 
ijd met 16 bit tegelijk aangesproken worden is 
er absoluut geen noodzaak om signalen zoals 


juDS en /LDS te gebruiken. 


Montage 


Men kan natuurlijk een printplaatje maken om 
de chips op te zetten. Maar aangezien we toch 
al gebruik maken van de originele Eprom-voet- 
jes op het moederbord hoeft men die moeite 
niette nemen. Men kan de chips ‘los’ laten en 
ergens op een geschikte plaats op het mother- 
poard vastlijmen met de pootjes omhoog. 


De/BERR 


Erkunnen soms problemen optreden die te her- 
leiden zijn tot het /BERR signaal. Wat gebeurt 
er kennelijk? De GLUE slaat de signalen 
/DTACK en R/W gade en op het moment dat 
/AS iets doet, gaat er een klok lopen. Is die uit- 
geteld en is er inmiddels geen /DTACK binnen 
gekomen, dan wordt een /BERR gegenereerd, 
Sommige ST's zijn voorzien van chips uit de 
zen. IMP-productie en die schijnen het BERR 
signaal (afhankelijk van het adres?) soms te 
Voeg te maken, Een ander bron van fouten kan 
Zijn dat bij IMP-chips het adresbereik Exxxxx 
de R/W niet goed wordt gebruikt. Het pro- 
bleem is te omzeilen door een schakeltransistor 
lezellen tussen de CPU en de /BERR lijn en die 


chips in gel 


A 


vee € + sur 


geschakeld wordt met behulp van de CE van de 
(nieuwe) Eproms. Een poot van de CPU door- 


Knippen is geen alledaags werk, maar het zou 
moeten lukken. 


(red.) 


Auteur van het schema: 
W. Sieburgh 
Kimwierde 351 
Almere 


nnn 


(Vervolg van pagina 29.) 


Pure Pascal: 


werkte onderdelen kunnen naar de redactie van 
Stichting ST gestuurd worden. Bij voorkeur in 
de vorm van een ASCII- of Wordplus-bestand 
en van maximaal zo’n 8 pagina’s in omvang. 


Eindoordeel 


Door de onvolkomenheden in het Pure Pascal 
pakket kan mijns inziens nog niet echt gespro- 
ken worden van een nieuwe ster aan het firma- 
ment van Pascal-programmeerland. Wel is daar 
reeds een opvallend nieuw lichtpunt te zien. 
Ondanks de complexiteit en de relatief jonge 
verschijningsdatum maakt het pakket een rela- 
tief rijpe indruk. De door de compiler geprodu- 
ceerde code is zeer snel en compact. Alle gang- 
bare benches worden door PP-code sneller af- 
gewerkt dan door HS Pascal-code. 

Een ander voordeel is dat het pakket volop in 
ontwikkeling is, waardoor verwacht mag wor- 
den dat gerapporteerde fouten spoedig verwij- 
derd zullen worden, Het pakket leent zich goed 
voor al degenen die zich serieus bezig willen 
houden met de ontwikkeling van GEM- 
programma’s, degenen die de stap naar object- 
georiënteerd in Pascal willen zetten en degenen 
die codesnelheid bijzonder op prijs stellen. Net 
als bij HS Pascal het geval is kan er terug gegre- 
pen worden op een zee van literatuur en gepu 


IST 46 | november / december 1993 


RE 


STER-BBS 
24 uur per dag online 
01880-40035 

(Zes lijnen) 


Software 
Aid rainienaal 1 
Grontete ATARI 6 
uaár dan 1 Gigabyte aan opslanpaosr 
Continue aarvoer oft de werende com 
putergemaanschap e ä 

Best of BITNET, BI%, USENE ZEMIE 
COMPUSEPVE and FIL ESERVERS werf 
where We scan hem all 


AZINES 
Oasis groeiende kollektie ONLINE-MA- 


GAZINES. Usenet Digest USA (vrijwel dat 
peen aarwoert), ST-Report. Z-Magazine 
Telecomputing Magazine en Nutworks Hi 
mor Magazine 
EXTRA 


eren 
Onmine Teteshopoing. Life Tetecon 
cinq, FAX-service Diskussiegroegen, E- 


Mail en F-mail 


ú and PO-Mias ONLINE 


ra 
rar 


1 bibtiothaer van E 


Baudrates: 
v.21 (3007300), V-22 (1200/1200), V 22535 


(2400/2400) en V 32 (9600/9600). Alle snel 
heden met MMPS toutkorrektie! 


bliceerde broncode betreffende Borland’s Tur- 
bo Pascal. De compatibiliteit met dit pakket 
lijkt mij bij Pure Pascal beter gelukt dan bij HS 
Pascal. 

Degenen die de betrouwbaarheid van de door 
de compiler gegenereerde code het hoogste 
goed achten, zich minder gelegen laten liggen 
aan portabiliteit en meer vertrouwen hebben in 
een blijvende ondersteuning van High Speed 
Pascal (niet onredelijk: ook Maxon is niet de 
geringste) zijn vermoedelijk beter met dat pak- 
ket dan met PP bediend. 


Henk van Peer 


31 


TOS 2.06 inbouwen 


De benodigde hardware zelf bouwen 


laars volgt hier de besch 


Als je bekijkt hoe anderen het opgelost hebtsen. 
dan is er alujd pebsruik gemaakt van een pepra- 
grammeerde GA] chip. De meeste mensen 
zullen geen GAL =Programmeerapparaat ter be- 
schikking hebben. dus komt de vraag op of er 
met met gewone logische TTL chips gewerkt 


kan worden. Met een stuk of drie chips blijkt 
het te doen te zijn. 


De DTACK 


Het eerste signaal dat gemaakt moet worden is 
de /DTACK. Er is een chip nodig met een open 
collector output. Gekozen is de 7409, Nu moe- 
len er een paar signalen logisch samenge- 
knoopt worden en het lastige punt is dat som- 
mige active-low zijn en ander active-high. De 
keus is gevallen op een type 74138 die alle in- 
puts heeft die nodig zijn. Ze worden wel op een 
lets andere manier gebruikt dan normaal de be- 
doeling is. In figuur 1 is het schema afgebeeld. 
De signalen die van links komen zijn afkomstig 
van de CPU, Het signaal /ROM2 is afkomstig 
van de GLUE chip pin 19. Rechts onder in 
beeld is ook nog sprake van /CE en dit signaal 
komt van de (oude) 10/HO EPROM af. Raad- 


MZ 1 
R/ 


AS 
ais 


AM geruime tijd geleden ontving de redactie ' en 
ee; hz met behulp ven een paar chipjes een 105 a hee 
Rewone ST in te bouwen, Natuurlijk zijn er kant en klare op knutse- 
te koop, maar de ware enthousiast doet alles zelf. Voor rgdtein 
rijving van de constructie zoals W. 

uit Almere die al in vele ST’s heeft ingebouwd. 


gg van een 


pleeg de schema's van Auri als ie nl ei 
lijk voorkomt. Aangezien er noga ee 
schiltende motherboards in gebruik zijn hi pn 
men echt weten wat men doet! Volgens def 
tasheets van de 74138 zitten de pootjes op 
volgende wijze: 


El=4,R2=5,E3=6, 

AO=l,Al=2, A2=3, b ï 
O=15,1=14,2=13,3=12, 4e 11, 5=10,6 
9,7=7, 

Vee zit aan 16 en GND aan 8. 


Voor de 74LS09 zijn de aansluitingen ( steeds 
twee inputs met hun bijbehorende output): 


142->3 

445 ->6 
12413 > 11 

9410 ->8 

Vee =|4en GND =7 


EPROM'’s 


De volgende kwestie die opgelost moet worden 
is: wat voor type EPROMS gaan we gebruiken 


Vee 


om de TOS in te branden wy, 
lijk wel een Eptommer no, 


bv.p, maar die zijn dichter o, an 
2 Paid 4 
pramnmmiers Als we de he Vaas inf 
gebruiken zijn vier stuke 370 515 len, 
' ef we dn 1e 
handig. Gebruiken we twee stake 200, 


IC 
150 nsee), dan wordt Montage nx, ID 


pe schakeling van figuur | je , ’ 
pe 21C512 chips hebben 28 pe 
noodzakelijk om het TOS image in „lie, 
te splitsen: odd en even en high or, fer de 

naal /CRO gaat naar de /CP var, ko. Hers, 
/CEI naar Ll en HI van de pro,” Ho, 


ICRI zijn te vinden in afbeelding Tan /C en 


Itje 


ij In de vo, 
ter zijde.) is 
Wat betreft het plaatsen van de p, Proms 
ben 28 pinnen dus dat ís geen obi Le he, 


á Cem u 
moeten er een paar pootjes niet ip, de n. Wa 


stopt worden zoals b‚v, pin 20 voo, Pin te 
/CE, (Je kan natuurlijk ook op 
met printsporen in de slag. 
Verder wat tips: pin 22 van de Epror,. n 
GND (pin 22 is de /OE pin) en pin je Ben 
A16, In de meeste ST’s zitten er soldee Ît aan 
gen of jumpertjes om de ROM -configurar  
te stellen. Kijk er goed naar welke en ie 
moeten worden! (In de Mega ST ge wa denj 
en de W3 op 2-3 om maar iets te 7, I 


lOemen,; 
Twee EPROM'’s 


het Moede, 


Zoals al gezegd: met twee grote Eproms in 
we met het schema van figuur 1 klaar. Let te l 
op bij het plaatsen: er zijn teveel pootjes. Zors 
ervoor dat 1/2 en dus ook 31/32 buiten de voet 
vallen aan de kant van het merkje (deukje) 
Pootjes 32/21 30/1 worden verbonden pin 9 
in de voet (Vee, /PGM, /NC, Vpp)). Pin 22 
moet niet de voet in maar aan de decoder zijn 
[CE signaal. Zorg voor de juiste instelling van 
de soldeerbrugjes en/of de jumpers (W2, w3, , 
en wel zo dat pin 24 in de voet komt te liggen 
aan GND (is de /OE). Voor een Mega ST is day 
W2 op 1-2. Verder moet pin 3 in de voet aan 
A16 zitten (in een Mega ST W3 op 2-3). Pin? 
van de nieuwe Eproms moet aan A17 komen te 
zitten. Tap die af van de CPU. 


Address decode 


We komen er niet onderuit om een adres-deco- 
deerschakeling te maken, als we vier 
EPROM's gebruiken. Dat kan met behulp van 
weer een 74138, In afbeelding 2 is het decade 
ren van adreslijn A17 te zien. De ene 74LSIS 
selecteert voor de juiste adresruimte en d 
tweede handelt de /AS, de R/W en de All dl 
Nog even een verklaring: de NAND-gates | 
den gebruikt voor een OR-functie en ae : 
gaat /DTACK omlaag als | van de 2/C dE 
len laag gaat. De andere NAND ge pn 
gebruikt om /CEO te activeren als /ROM2 


30 


november /december 1993 'S 146) 


ed 


degenen 3 

Basic. Module) em omgewijden wm de 
giené Goor net handooek. Hen rza & zen Toes 
Suar s Mastering Turbo Pascal zam te schaf 
En Ungever is Havóen Books voor de 


Turbo Pascal wersie 40/50/55 moeten bij 

tweedehands boekwinkels voor zapzieslijk 
siet ijn. Hierbij bedenk 

dar pas vanaf 5.5 een uiteenzetting over object 

1 1sopgenomen. Hei 


DOS-en imel-registers gerichte kardkaer.min- pen Doorheipaskoninmijnbezahebbenvan richten op GEM- : 

fe Á programmering, op object-ge- 

der geschikt. Een voorPascd taligen goedtoe- deze nieuwe versie heb ik ár nog miet kuenen MA jn een 8 
ifseke 


BIOS, KBIOS- en GEM functies uiteenzer, de bijbehorende drive-informatie. De functie roep betreft geïnteresseerden ìn een dergelijke 


Oestaa, wonderlijk genoeg en bij mijn wesen, 


TOE sierds niet, Overigens, ook C-en assem- (daardoor) foutieve waardes bij llegale(ie.al- redactie te schrijven met 
He igen zijnd doo gesoffen Voor wat fanumerieke ieke) invoer. Volledig correcte code, _ over hoe zo’n pie an pesten 
nt lijkt Atari Corp. niet goed naar de die goed gecompileerd word: door de HS Pas- “ST” is immers niet alleen een blad voor, maar 
er ende te hebben gekeken De gehele _calen Turbo Pascal compilers doet in zeer in- _ zeker ook door ST-gebruikers. Door het nage 
Mb, ee fl immers uitgebreide en alge- cidemele gevallen de PP compiler (linker?) noeg gratis zijn van de PP-demo is het mogelijk 
an Wia liveratuur voor program- vast open, Dit lijka te worden veroorzaakt door om zo’n cursus interactief te maken in 
be begeven, Het Atari Profibuch (Jan- het unit-kruisgebruik (onderlinge USES). De De derde oproep gaat uit naar degenen die me- 
„Reschke en Rabichy, Sybex), “Van Be- PPC.TTP-switch die de directory specificeerd nen een cursus of cursusonderdeel te kunnen 
1 (Clan „“Scheibenkdeis- van te genereren binaries (programma's) werkt verzorgen op dezelfde basis als dit artikel is 
s Brod & Anton Stepper) en niet. Compile-to-disk werkt alleen bij Makeen geschreven: een vrijwillige. Ideeën of uitge- 
Gem” (im Oren; o.a. Stichting Make All, niet bij Compile (alleen). Versie 1.0 ' se 
deze leemtes maarten dele op,en _ geeft problemen bij de omgang met CON- (Vervolg op pagina 31). 


mmm 


Binner Lot GEM, 


Siza november / december 1993 
nn 


STants. Zom! MOD 2daar Tut wrr plaats van 
grtpekken. wanneer” 


y Dit kas zeer vervelend 
de WWILE TRUE-voorwaarde toch meens 
EALSE wordt. Deze hij desk-accessorres zeer 
gebruikelijke imetructie doer de computer me 
onvermijdelijk vast igpen. Deze fout mm ver 
de 1} verheitpen. Gebruikers vande versie | 0 


en de deme doen er sed aa 


gebruik van akk CONST gedeclareerde 
len en van Mireraits im REPEAT- en WEILE 
gueructes (bv. ipv TRUE neme men 


ArvarzAvar) he voorkeur germmakseerd) 

De in de ST van jufi/augustus 1993 deer PG 
van Zanten genoemde fout (ST Varia. p 27m 
GRAPH PPU heb ik doer omvolldwende mfor- 
matie me kunnen rephceren (heeft GetPivel 
me samerihans met witvoer naar Epson-prmter) 
Her is echter waarschijntijk dar deze ovk 1 ver 
ge 11 voortleeft ASH s suggestie aam van 
Zanten. dat hij mogelijk zen beschadigde deme 
heef. doer vermoeden dat ASP ters heeey Is 


don moer op acher gn ee Cate 
breiding (zagen we dat miet reeds Caia- 
Per san Boousers Applicatson( PPU)isin mus?) 


nn Oproepen 


dk wort wadeatesrcetes sen oeichting waar de compiler of het aange- 


Áoen en wat or met de parameters scheur maake programma onverwachte resultaten 
Bugs sellen, waardoor collega-gebruikers L 


Pasz Pascal is zier bmgtom-vrj Deeerderze-  Pascal's onderdelen. Tevens t 

E B E het denkbaar 
noemde ancer (Andreas Piersch) van de com- an cen tn ed eme 
enten de GEMIS árek weit bij ASH. 

brary (implementatie van Modelzs Magic Opde termij zchtì 
Dieks), is van mening dan de 41 1/92-verse het en et en 
Stacks is. In de versie 1.1. zijner volgens hemm kan meer of minder fundamenteel de Pascal 
mieuwe fouten in met same GEM PPU geslo- programmeertaal zelf betreffen, zich met name 


verifiëren. GetDau leveritegen verwachtingniet  theekbouw betreffen, etcetera. De tweede op- 
VAL leven bij REALS foutseve fouicodes en cursus, Zij worden verzocht een briefje aan de 


2e 
DD el 


Yar-String checking 


g881/2 instructions 
ze bert Lon checking 


AK ARA NA 
arran 
ar 


jons Ko 
sb j1 boolean evaluation 
ds Elck overflow checking 

Local symbol information 


56 68020/68030 instructions 


yrite prograns to disk 


pefault program extension: 


2D Debu 
zeDug infor 
8E DO checking 
Range checking 
èn Extended syntax 
è Tuned @-operator 
8 Open paraneters 
ode optinization 


TJ | DAC IDIC LI 


Mrite Units to disk 


Stack size: 80000 


condit 


jonal defines: LDEBUG; PP 11; 


pp-versies 


_pyitentoe doet de uitgever van PP, Appli- 
aar gystems Heidelberg (ASH), alsof er drie 
cation van PP bestaan: een demo, versie 1.0 en 
Rn als bij Calamus is er echter tevens een 
1 schikking mogelijk. Zo zijn mij twee 
ren bekend, en deelt Andreas 
Ea de auteur van de mogelijk in een latere 
en ve bespreken GemLibrary (GL; Kontrast), 
5 mede dat er ondertussen zo’n 4 versies van 
spio 29/6/92: 4/9/92; 12/10/92 en 7/11/92) en 
versies van PP] 1 bestaan. Bit 
De demo (PPASCAL.PRG) onderscheidt zich 
van de volversie doordat het aanmaken van 
programma’s (Write Programs to Disk) is uit- 
veschakeld. Ook de bij de volversie geleverde 
uülities (waarover meer onder “PP bestandde- 
jen”) ontbreken. 
Alleversies zijn (vooralsnog?) voornamelijk in 
pet Duits (betreft documentatie, online-help/ 
handboek, readme’s, etc.). De menupunten 
echter zijn - gelijk TurboPascal - in het Engels. 


Bes 


P verkrijgbaarheid 


de demo-versies (10 DM) als de PP11- 
zijn vanuit Nederland, na het failleren 
ka Computing, vermoedelijk het ge- 
direct via ASH verkrijgbaar. He- 
H geen postgiro, waardoor Post- 
een post- of telegrafische che- 
betalen met DM 30,- extra (innings- 
rekenen. Cliënten van andere 
met zo'n 15 gulden aan bank- 


len (internationale overschrijving) en een 
td formulier opgescheept, of sturen een 


P P-bestanddelen 


Îverse PPU-files, diverse INT-files, VDLBGI 
ReLppe” De PurePascalUnit-, INTerface en 
iles zijn in principe identiek aan die van 


ME 


de volversie in de versie 1.0, In mij 
BN ret 0. In mijn 1.O-versi 
sert Eet aan: PASM.TTP (ember, óf 
BASM Eee aan die van Pure C), 
Ien Kee ppA gee mbler-helpfile voor online- 
dn / SCAL.PRG), PPC.TTP (stand- 
e Compiler), BINOBJ.TTP (naar object- 
Convertering, b.v. van RSC-files en “.CHR), 
een hele disk vol voorbeeld-broncode, twee re- 


Sistratiekaarten Jotka+A ARR 
een handboek. SH) en (uiteraard?) 


PP Ll kent Voorts: een verdere PPU, nl. 


STRINGS.PPU (Big Strings: groter dan 255 
karakters, 0-getermineerd), DISPUNIT.TTP 
(Disassemble Unit) en PPU20.TTP (PPU naar 
Pure C-Object conversie). Zowel de PPU's als 
de HLP-files verschillen van die uit versie 1.0. 


PP-bibliotheken 


PP-bibliotheekfiles heten PPU: Pure Pascal 
Unit. Ze zijn vergelijkbaar met HS Pascal’s 
UNI-files (behalve SYSTEM.PPU, die bij HS 
Pascal HSPASCAL.LIB heet) en TPU’s van 
Borland’s Turbo Pascal. De basis-PPU’s zijn 
respectievelijk: SYSTEM, CRT, TOS, DOS, 
GEM, GRAPH en PRINTER in versie 1.0, plus 
STRINGS in versie 1.1. De PPU’s TOS en 
GEM zijn in Pascal-broncodetermen Atari-spe- 
cifiek. De andere zijn in grote mate compatible 
met die van HS Pascal en Turbo Pascal. 

Bij Pure Pascal is het geoorloofd dat units el- 


kB Options Help 
Show source, 
Add match... 
Inspect. 
CREG. 


Variables 
Matches 

Stack 

Units 

Object hierarchy 
Hassages 
Breakpoints 


IST 46 | november / december 1993 


kaar gebruiken. In het implementatiedeel(!) is 
het zelfs toegestaan een USES op te nemen die 
een unit specif re eerd die de bew erkte unit zelf 
weer gebruikt. Vele puristen In de “modulair 
programmeren’”-leer zullen dit bij een Pasc a 
implementatie als een vrijheid tot zondigen 
zien 

De PPU's zijn niet geheel probleemloos de in 
terdependentie (onderlinge USES's) Mil 
PPU's lijkt de « ompiler soms mn de war te bren 
gen (PP-crash! ook ín 1.1 en het steeds wisse 
lende formaat ervan. Dit laatste maakt het met 
name ontwikkelaars van commere iële uitbrei 


voor 


dingsbibliotheken (PPU's) moeilijk. Zie 
meer critische noten “PP bugs” 4 
Een diepgaande bespreking van alle PPU's zou 
diverse ST's vullen. Vandaar dat enige units 
hier slechts oppervlakkig besproken worden 
Keuzecriterium hierbij zijn opvallende ver- 
schillen tussen de PPU'sen HS Pascal's UNI s/ 


LIB(s) 
SYSTEM.PPU 


System bevat basisroutines en hoeft (mag) niet 
opgeromks te worden onder het USES-state- 
ment. SYSTEM.PPU is de PP tegenhanger van 
HSPASCAL.LIB. Naast de runtimecode bevat 
System een heap-manager. Deze is voor Pas- 
calbegrippen uniek, in zoverre deze verregaand 
de heap beheert en garbagecollection (deels) 
verzorgt en ondersteunt. Garbagecollection, in 
gewoon Nederlands, betekent zo veel als een 
dusdanig geheugenbeheer dat er niet al te veel 
gaatjes in vallen, zodat het niet fragmenteert. In 
tegenstelling tot vaste opslagmedia zoals flop- 
pies en harddisks moet er in het werkgeheugen 
een aaneensluitend adresbereik (geheugen- 
blok) vrij zijn ter grootte van minimaal de nieu- 
we variabelen (zgn. dynamische/heap-VARS). 
Dit is van doorslaggevend belang bij het ge- 
bruik van onder andere NEW, MALLOC en 
GETMEM. Verder bevat SYSTEM alle “dage- 
lijkse” zaken zoals file-functies (WRITE, 
WRITELN, ASSIGN, REWRITE, ERASE, 
BLOCKWRITE, etc.), rekenkundige operato- 
ren en commando's (SQRT, DIV‚+*/etc.), 
GOTOXY, en nog zowat. SYSTEM zelf neemt 
ongeveer 3,5 Kb aan code in beslag in gegene- 
reerde programma’s (indien Z+/CodeOptimi- 
zation aan; Source: PROGRAM Niets;Begin 
End.). Alle voor Set-operaties (b.v. EXCLU- 
DE) en Object-code (bv. TYPEOF (@ VMT- 
tabel) benodigde functies en procedures zijn 
eveneens in SYSTEM vervat. 


CRT PPU 


De CRT-PPU behandelt het scherm in essentie 
als een file. ASSIGNCRT is hierbij wel het 
commando bij uitstek: alle schermuitvoer 
wordt na dit commando omgeleid naar de file- 
variable die parameter is voor dit commando. 
Dit kan ook de printer (PRN:) zijn. Het WIN- 
DOW-commando werkt. Dit in tegenstelling 
tot de HS Pascal 1,5-tegenhanger. Of dit het 
geval is bij versie 1.6 is mij onbekend. 


TOS PPU 


De unit TOS is wel de sappigste van het stel, 
wanneer de mogelijkheden tot het programme 
ren van alle Atari 680x0-computers (uitgezon- 


27 


EPI ROSET 


derd Transputer) criterium is. De volle TT- en 
FALCON-BIOS en XBIOS 1s met “gewone” 
Pascal-taal bereikbaar. Dus voor de FAI CON 
ook commando's om de DSP (Motorola 
56001) aan te spreken. Liefhebbers van bedie- 
nersgemak en gebruiksvriendelijkheid zullen 
het mogelijk in zoverre niet met mij eens zijn 
dat zij eerder GEM.PPU de ruigste PPU vin- 
den: Volledige ondersteuning van kleurenico- 
nd MenuPopUps. (TOS 4/MultiTos), elce- 
era. 


PPASCAL.PRG 


PPASCAL.PRG is de geïntegreerde ontwik- 
kelomgeving van Pure Pascal. Hierin zijn edi- 
tor, compiler, linker en debugger vervat. Het 
programma kent een geheel eigen bedienings- 
wijze, die ten dele van de gewone GEM-bedie- 
ning afwijkt. Degenen die reeds met de nieuw- 
ste TOS (versie > 2.0) vertrouwd zijn zullen 
zich naar verwachting weinig hoeven aan te 
passen. Vanuit de ontwikkelomgeving kunnen 
files gecopieerd en verplaatst worden, disks 
worden geformatteerd en andere programma’s 
opgestart. Primair kenmerk van de PPASCAL- 
desktop is dat zowat alles in ramen (windows) 
geplaatst is. Drives, programma’s en data-files 
kunnen als iconen op de Desktop worden ge- 
plaatst. PPASCAL.PRG werkt onder alle 
ROMTOSsen, en niet onder MultiTos. Dit laat- 
ste is, zo beweert de uitgever, niet mogelijk 
omdat de debugger de gehele computer moet 
overnemen, de invloed van andere lopende 
programma’s/processen uit moet sluiten, om 
goed te kunnen werken. 

De PPASCAL-editor is voorzien van nagenoeg 
alle gemakken die het schrijven van Pascal- 
broncode vraagt. Automatisch inspringen, in- 
stelbare tabs, alle blok-bewerkingen (inclusief 
blokken in hun geheel naar links of rechts 
schuiven), een uitgebreide zoek- en vervang- 
functie en een on-line helpfunctie. De editor is 
relatief snel, maar niet ZO snel als b.v. Tempus. 
De menupunten laten zich ook middels het 
toetsenbord selecteren. Alerts kunnen middels 
het toetsenbord beantwoord worden. Een unie- 
ke functie in de editor is de mogelijkheid tot 
sive scrolling”. Dit houdt in dat de weergave 
van de tekst meebeweegt met verplaatsing van 
de sliders. Normaliter blijft de weergegeven 
tekst immers staan, totdat de slider losgelaten 
wordt. Dit maakt het gemis aan de mogelijk- 
heid markeringen te plaatsen, zoals in b.v. 
Tempus, verregaand goed. Niettemin miste ik 
deze optie, gewend als ik daaraan was. Ook 
tekstfolding, zoals dat in bv. XEDIT en STEDI 
mogelijk is, ontbreekt. Degenen die de editor 
niet bevalt kunnen dankzij PPC.TTP, de stand- 
met de eigen editor 
aan de PPASCAL- 
M 124/125/144 snel 
e ramendrukte ont- 


alone compiler, gewoon 
verder werken. Minpunt 
omgeving is dat er op een S 
een Ov erzichtsbelemmerend 
staat, In de praktijk nodigt dit uit het wat vaker 
openen, sluiten en ‘sizen” van ramen dan met 
het werken met een groott 
zou zijn. 

De compiler is zeer Sné 
cal ook, en eventuele snelheid 
len nagenoeg niet op De compiler 
C-herkomst in die zin dat die een lijst van fou- 
ten en waarschuwingen genereerd. Dit is voor 
Pascal-implementaties zeer uniek, Immers 


jeeldmonitor nodig 


|, Dat is die van HS Pas 
verschillen val 
erraadt de 


28 


pij de €£ 
5, compiler Í 
n Past naar dé 
aliter stopte” structi 
raf en geeft de edit, gs betreffen 
gte fout. . ning 
foutplaats te spring: A r mogt | wats 
h ii waar de program Kan b.v t geva 
tua Ies a a ä, 
pmakszuchtig IS geweest jabele 1$ gedecla 
‚n waar cer 8 ) zonder 
op slaatsen We 4 „ebruik 
dd en dus geheu en WO Ki poor oP de te 
ik „ebs Pe 
dat de v ariabele wordt £° (staan In een 
c /0 nde regel(s) 


ar de 


grocessor-on 
meer gutomatise de 
i Is dat bij He "7 
maar wel ver Alle 
(Force Far Calls; 
Jer worden in de 
Strengheid van 
($v), wel/niet opné 
ginformatie ($D), 
Stack overflowch: 
Jaars opgeno’ 


zijn tevens schake 
Ei ie van booleans 


controleren 
men van S 


breide syntax (SX 
hun resultaat wordt toegeven Nba 
worden), coprocessor-code ee 
symbolen wel/niet opnemen SL). Fe 

van de SeXtended syntax-0l 
dummyvariabelen gebrui 
voor b.v. alerts die alleen een 
ten. Immers, het resultaat van d 
is altijd 1. 

Versie 1.1 kent voorts SC 
niet getypeerde adresoper 
dressen), wel/geen 0] 
($P: overgave van parameters 
grootte), 
bij bewerkingen OP gel llen) 
geen code-optimering/compressie. Dit laatste 
js van belang bij het debuggen. waarbij geopti- 
meerde code het volgen van locale variabelen 
bemoeilijkt, omdat de registers SOMS onver- 
wacht overschreven worden. Tevens is het 
hierdoor mogelijk om de aangemaakte 
programma’s op andere wijzen te verkleinen, 


pakelaars voor wel/ 
ator (@; van belang 
pen parameters 
met variërende 
hecking 


b.v. met PFX PACK of DC SQUISH. De aan- 
e heeft echter ook 


gezette code-optimeeropti 


— Confirm before 
deleting files 
copying files 
DJ overwriting files 


Display 


‚PAS 
%, PRG 


OOI 


— Directory Windows: Default options 


november / december 1993 ge 


een effic jëntere. dus snellere 


joop tot gevolg (vergelijk met pe " 
gervariabelen) Ure eN 
Met de « ompiler-opties compile fi Tp 
te-units-t0 disk kan bepaald « od dis 
de compiler gegenereerde mac Hi EN ofde 
werkgeheugen of in een file w‚ ecore Arp 
verwacht hierbij is dat alleen der lezer Kk 
Make All dit daadwerkelijk k Cen PAL 
kan gezien worden als een four ats nd 
dit gedrag afwijkt van de Tur die á 
m 


eits-specificatie Aardig aan de pn Oper hy 
disk is dat umitcode ook tot een Val mi Ni 
worden gecompileerd, Waardoor Ke ma 
wordt om de initialisatiesectie 4 EL mon 
te voeren. Dit vergemakkelijkt n eri * 
van fouten in deze code. et Ope, ' 
De compiler/linker produceert 
rogramma’s. Voorwaardelijke je Dy. 
wordt volledig ondersteund. Van Pii, % 
ma's kan de extensie met de SE-echa Prog 
gald worden. Zo wordt met (sp kele, 
deskACCessoire geproduceerd. Deed m 
genereert geen objectfiles (*.0 Compin 
werkt geheel op de achtergrond. He, e 
van objectfiles (b.v. aangemaakt Pit INbinge, 
de meegeleverde TTP-assembler) à Pec 
steund. De compiler heeft geen mg le 
bler, zoals HS Pascal en Turbo Pascaf 
mis hiervan is niet per se negatief: ee N 
tot het apart houden van assembler Ing 
pascal-delen, wat de onderhou, dea pe 
portabiliteit van de code niet zelden kn 
ek 


komt. 
pp Debugger 


De PP debugger is wellicht het belan 
onderdeel van PPASCAL.PRG, in rd 
de grootste verademing voor Pascal-pro Bend 
meurs met onvervulde debug-wensen gon 
Atari 680x0-reeks. Hiermee is een he 
regelgewijze uitvoer van programma's my 
lijk. Hierbij kunnen variabelenwaardsinags 
te ramen gevolgd worden, en evenweel ijn 
Jooptijd gewijzigd. Breekpunten, voorwa 
lijken onvoorwaardelijk, kunnen naar believe 
gezet worden. De broncode blijft tijdens pr 
gramma-uitvoer desgewenst zichtbaar, waat 
de editor de regels aanwijst die door de dine 


fes 


Coacel] CE) 


Auto save config 
Save config and 
files before debug 
Live scrolling 
Use GEM clipboard 


kl Í 


Og DIA 


Sort by Format 


eit euit_HI\ 
pe Fu 

O Size © Short 
OQ Date 


£ 


Pure Pascal: 


Een nieuwe ster aan de 


ten zijn, ontbreken evenwel niet. 


De auteur is 6 jaar hobby-programmeur. voor- 
namelijk in Pascal. Op de universiteit begon- 
nen op het DOS-platform met Turbo Pascal 3.0 
(PC-gebruik voor psychologen), vervolgens 
overgegaan op ST PASCAL, daarna enige Ja- 
ren HS Pascal en sinds augustus 1992 gebrui- 
ker van Pure Pascal. 


De keuze is gemaakt om vele zaken als min of 
meer bekend te veronderstellen. Wat een edi- 
tor, compiler, linker en debugger js wordt nau- 
welijks uitgelegd. Degenen die niet weten wal 
object-georiënteerd programmeren is, maar 
daar wel kennis mee willen maken, worden uit- 
genodigd nader kennis te nemen van deze bij- 
zondere loot aan de stamboom van de Pascal- 
ontwikkelpakketten voor de Atari 680x0-com- 
puters. Primair is gepoogd potentiële kopers en 
gebruikers enige, uit-de-eerste-hand. ervarin- 
gen mede te delen. Met name degenen die reeds 
programmeer-ervaring in met name HS Pascal 
hebben stonden mij hierbij voor ogen. 


Na een korte kenschets wordt de geschiedenis 
van Pascal-pakketten voor de Atari 680x0-lijn 
besproken. Daarna zal kort worden ingegaan 
op de verschillende versies van Pure Pascal en 
de beschikbaarheid van het pakket. Vervolgens 
wordt (oppervlakkig) ingegaan op de onderde- 
Jen van Pure Pascal. Hierbij zal naast de be- 
schrijving een vergelijking worden gemaakt 
met de naaste concurrent op de ST-lijn, High 
Speed/Maxon Pascal, en het grote voorbeeld 
uit het DOS-platform dat voor PP model stond: 
Turbo Pascal (TP) versie 6.0 en 7.0 van Bor- 
Jand. Dan volgt een onderdeel dat fouten (ke- 
vers en ander ongedierte) bespreekt. Besloten 
wordt met een oproep tot reacties en een eind- 


oordeel 
Pure Pascal kenschets 


Pure Pascal is de laatste Pascal-ontwikkeling 
r de Atari 680x0-computers (ST/Ste/TT/ 


voo! 
“snel snelle code genere 


Falcon), en de eerste, 
rende” compiler, waarmee modulair en object 
eerd programmeren mogelijk wordt 
(GNU C-code, een C++ implementa- 
j grote snelheid van code-uit- 


georiënt 
gemaakt 
tie, staat niet On 
voer bekend). 


26 


Dit is een artikel waarin Pure Pascal (PP ar 

en complexiteit van ook dit software-ontwikk Ee 

ren keuzes in wat wel en niet te prijver v 
plaats voor gewaarschuwd dat de schrij 5 

lijk enthousiast is over het Pure Pascal-pakker En 

die bij een relatief jong en ingewikkeld pakket Et 


programm 


ken, De lezer 
bespre or van dit arti 


“lange” tijd domineerde ST 
vroeg-erbij-pakket was Pr “Pascaj 
streeks 1991 werd door Ma ToP, 
regaand superieur pakket on Cen hie EN 
High Speed Pascal, ontwikke ark k 
Denemarken. De verbeterd door 
van de concurrentie liggen ne en or 
software-ontwikkeling (7 Ln de sten 
den), de snelheid en compacfies ann 
nereerde code rotan eid van 

gaande (broncode-)compaiji en er 
ST-Pascal als het op het Doret ü en, 
maarde Turbo Pascal versie S-platr a 


4 
u 


ij nelle compilatie, 8 

er kenmerken zijn Zeer > Á d Ee Ër 

ileren,testen. compileren, etc.), direct adres. d ge 5 5 oor een door Rt, ep 

ete geheugen ter grootte van MaxLonglint En sr Gemeen 

En je 5 EE uttons e.d. lij kt in zijn 5 y b 

veer 2 Gigab! te), onbe) erkte array 1 | in onwiiin 

bytes (ongeveer < 22 y Je implementatie ren. Dit geldt in zeer sterke Vldeingeng 
roer 


lobal), flexibe! 
“modulair P! 
e linker (alleen 


grootte (mits 8 
van het concept 
(units), intelligent 
opnemen wat gebruikt wO 
stijl error- en waarschu 
ler, een “source-level debugger 
de compatibiliteit met Borland’s 
pet niet al te systeer 

betreft (CRT, DOS, GRAP! 
en mogelijkheden). ek 
De uitgever van pp is Applicati0 
Heidelberg (ASH). 
meest gereputeerde soft 
680x0-computers genoemd kan wor 


Geschiedenis 


Al vroeg in de produc 
Motorola 680x0-geb: 


wikkelingspakketten voor 
Benchmarks: all benches measur 


BlitterON. Zero waitstates due 
(68881/2) NOT AVAILABLE. Cl 


WritelLn's the BLITTER was ON. No further screen-l 


Henk/Numpspa. [EOF] 


rdt. i.tt. Modula), C- 
wingen door de compi- 
ger” en verregaan- 
TP 7.0 voor 
specifieke zaken 
H, algehele syntax 


n Systems 
dat een zeer, ZO niet het 
warehuis voor Atari’s 
den. 


tcyclus van Atari’s, op de 
aseerde, computers (ST/ 


Ste/TT/Falcon) verschenen er software-ont- 
Pascal. Gedurende 


BENCHMARKS 


genoemde ST- en Prospero-Pascaj, … & 
(van de markt), die met name v, Scapa, 
broncode-, STe-, TT-en Pain Wabe: 
veel te wensen over laten, Ook ie 
coprocessor-ondersteuning is bijg ek 
een minpunt. HS Pascal kent aen in 
gebreken alleen het gebrek aan in Senoeng 
commando's. eme Fn 
Sinds HS Pascal kan de trend in P 

ware niet los worden gezien van Plet 
lingen op het DOS-platform. Met das 
5.5 maakte Borland daar een « ei 
sprong”. Zo werd het mogelijk 5 Br 
wenst, object-georiënteerd te Doen 
Lag HS Pascal hier nog met versie Sen 
tibiliteit een grote stap voor de programme 
mensheid achter (naar N. Armstrong), zove 
scheen medio 1992 Pure Pascal. De auteurve 
PP, evenals die van HS Pascal een ex-Boas 
programmeur, is dezelfde als die van Tu 


sed on a Mega ST4 with TOS2.6+HBS240: 16Mhz+ Cached 
to own ROMTOS-decoder + 100ns-EPROMS. Coproess 


ocking/stopwatch by CLI 1.0U, by Oliver Scholz. During the LU 
O-speeding,so no NVDI etc. active. 


HS PASCAL 


PURE PASCAL 


FIBONACI 


im Ni 


FLÔAT Q80 


T(20) SAVAGE 


mber 1993 Ed 


november / dece! 


pmen 
uil boolean evaluation 
Stack overflow checking 


îL berestring checking 


g81/2 instructions 
erf Lon checking 


yrite proorans to disk 


pefd 


onal defines: 


al symbol information 


£5020/68050 instructions 


yjt progran extension: [%,PRG | 
DEBUG; PP113] 


LJ $D Debu 

: g infornatio 

9 ü 1/0 checking ei 

R Range theek ing 

E 8 Extended syntax 

HD H Tuped G-operator 

8 ë Open paraneters 
SN 1 Code optinization 

C] Urite units to disk 


Stack size: [80000] 


| 


| gonditi 


fbo/Pure-Assembler (PASM/ 
pur PP jijkt nagenoe8 tred te houden met 
d gelingen op zowel het DOS-platform 
val 7.0 van Borland) als met Pure C 
pasc ‚ligt wat dat betreft meer dan een 


‚.& e, Ë 
el k (liegende Pinoccio) voor op HS 
ngte 15 


en Tu 


x 


toe d 
stems Heidelberg (ASH), alsof er drie 


a ‚p PP bestaan: een demo. versie 1.0 en 
vee, gls bij Calamus is er echter tevens een 
JL. Ne hikkine mogelijk. Zo zijn mij twee 
z REESE bekend, en deelt Andreas 
en van de mogelijk in een latere 
GemLibrary (GL: Kontrast), 
Ô pede dat er ondertussen zo’n 4 versies van 
En (29/6/92: 419192; 12/10/92 en 7/11/92) en 
ses van PPI 1 bestaan. Ene 
De demo (PPASCAL.PRG) onderscheidt zich 
__— ge volversie doordat het aanmaken van 
:s (Write Programs to Disk) is uit- 
Ook de bij de volversie geleverde 
jes (waarover meer onder “PP bestandde- 


versies zijn (vooralsnog?) voornamelijk in 
Duits documentatie, online-help/ 

readme’s, etc.). De menupunten 
zijn- gelijk TurboPascal - in het Engels. 


1 
Zowel de demo-versies (10 DM) als de PP] 1- 
versie zijn vanuit Nederland, na het failleren 
van Jotke Computing, vermoedelijk het ge- 
mtielijkst direct via ASH verkrijgbaar. He- 
tes heeft ASH geen postgiro, waardoor Post- 
teekers die met een post- of telegrafische che- 
ee willen betalen met DM 30,- extra (innings- 
tosen) moeten rekenen. Cliënten van andere 
teken worden met zo'n 15 gulden aan bank- 
Wesen (internationale overschrijving) en een 
echreid formulier opgescheept, of sturen een 
Ezochegue. 


PP-bestanddelen 


De PPdemo bestaat uit 04. PPASCAL PRG, 
Hf PPU files, diverse INT-files, VDLBGI 
Be ji De PurePascalUnit-, INTerface en 


5 zijn in prncipe identiek aan die van 


volversie in de versie 1.0. In mijn 1.0-versie 
ref ik Voorts aan: PASM.TTP (assembler, on- 
Bn eer identiek aan die van Pure C). 
ASMHLP (assembler-helpfile voor online 
help van PPASCAL.PRG), PPC.TTP (stand- 
alone compiler), BINOBJ.TTP (naar object- 
convertering, b.v. van RSC-files en “CHR. 
een hele disk vol voorbeeld-broncode, twee re- 
gistratiekaarten (JotkatASH) en (uiteraard?) 
bi Wriien 
„1 kent voorts: een verdere PPU, nl. 
STRINGS.PPU (Big Strings: groter dan 255 
karakters, O-getermineerd), DISPUNIT.TTP 
(Disassemble Unit) en PPU20.TTP (PPU naar 
Pure C-Object conversie). Zowel de PPU's als 
de HLP-files verschillen van die uit versie 1.0. 


PP-bibliotheken 


PP-bibliotheekfiles heten PPU: Pure Pascal 
Unit. Ze zijn vergelijkbaar met HS Pascal’s 
UNLfiles (behalve SYSTEM.PPU, die bij HS 
Pascal HSPASCAL.LIB heet) en TPU's van 
Borland’s Turbo Pascal. De basis-PPU'’s zijn 
respectievelijk: SYSTEM, CRT, TOS, DOS, 
GEM, GRAPH en PRINTER in versie 1.0, plus 
STRINGS in versie 1.1. De PPU's TOS en 
GEM zijn in Pascal-broncodetermen Atari-spe- 
cifiek. De andere zijn in grote mate compatible 
met die van HS Pascal en Turbo Pascal. 

Bij Pure Pascal is het geoorloofd dat units el- 


KN Options Help 
Shou source... 
idd match... 
Inspect, UI 
GAU ot 4) 
Variables ay 
Matches MG 
Stack “0 
Units UN 
Object hierarchy @H 
Hassugns 4 
Breakpoints “B 


veh ta Sl le “Ul 4“ U0e le Ul 


Oh 
) 


awe ade a ds Abe ADS IOU II 


User screen 


implementatie 
zien 


pe PPU”« zijn niet 2 


PP bugs 
zer alte PPU's 200 
jr dat enige units 
worden 


ten 


r critische me 
Fen diepgaande bespr king 

diverse ST's vullen Vandar 
hts opperv lakkie besproken 
hierbij zijn opvallende ver 
ppu'sen HS pascal’ s UNF v/ 


hier slect 
Keuzeeriterium | 
schillen tussen de 


LIB(s) 
SYSTEM.PPU 


basisroutines ent hoeft (mag ) met 
e worden onder het USES-state 
PU isde PP tegenhanger van 
runtimecode bevat 
Deze is voor Pus- 


System bevat 
opgenomen t 
ment. SYSTEM.P 
HSPASCAL.LIB. Naast de 
system een heap-manager 
pie ei ak; in zoverre deze verregaand 
gren ggecollectior (deels) 
de heap beheert en garbageco 4 . 
verzorgt en ondersteunt Garbagecollection. a 
gewoon Nederlands. betekent 20 veel als ee 
dusdanig geheugenbeheer dat er niet al = er 

gaatjes in vallen, zodat het niet fragmentee ps n 
tegenstelling tot vaste opslagmedia zoals f op 
piesen harddisks moet er in het werkgeheugen 
een aaneensluitend adresbereik hp ef 
blok) vrij zijn ter grootte van minumaar « le nieu” 
we Binh. pad) dynamische/heap-VARS } 
Dit is van doorslaggevend belang bij het ge- 
bruik van onder andere NEW, MALLOC en 
GETMEM. Verder bevat SYSTEM alle “dage- 
lijkse” zaken zoals file-functies (WRITE, 
WRITELN, ASSIGN, REWRITE, ERASE, 
BLOCKWRITE, etc), rekenkundige operator 
ren en commando's (SORT. DIV „+-*/,ete.), 
GOTOXY, en nog zowat. SYSTEM zelf neemt 
ongeveer 3,5 Kb aan code in beslag in gegene- 
reerde programma’s (indien Z/CodeOptimi- 
zation aan; Source: PROGRAM Niets;Begin 
End.). Alle voor Set-operaties (b.v, EXCLU- 
DE) en Object-code (bv. TYPEOF (@ VMT- 
tabel)) benodigde functies en procedures zijn 
eveneens in SYSTEM vervat. 


CRT PPU 


De CRT-PPU behandelt het scherm in essentie 
als een file. ASSIGNCRT is hierbij wel het 
commando bij uitstek: alle schermuitvoer 
wordt na dít commando omgeleid naar de file 
variable die parameter is voor dit commando. 
Dit kan ook de printer (PRN:) zijn, Het WIN 
DOW-commando werkt, Dit in tegenstelling 
tot de HS Pascal |,S-tegenhanger. Of dit het 
geval ís bij versie 1,6 is mij onbekend 


TOS PPU 


De unit TOS is wel de sappigste van het stel, 
wanneer de mogelijkheden tot het programme 
ren van alle Atari 680x0-computers (uitgezon 


mg 


IST 46| november / december 1993 


nn 


rd 


ten zijn, ontbreken evenw 


(PC-gebruik voor psycho ts d 
overgegaan op ST PASCAL, daarná enige Jä- 
ren HS Pascal en sinds augustus 1992 gebrui 


ker van Pure Pascal. 


De keuze is gemaakt om vele zaken als min of 
meer bekend te veronderstellen. Wat een edi- 


tor, compiler, linker en debugger is wordt nau- 


object-georiënteerd prog! 
daar wel kennis mee willen maken, worden uit- 


genodigd nader kennis te nemen van 
zondere loot aan de stamboom van de Pascal- 
de Atari 680x0-com- 


ontwikkelpakketten voor 

puters. Primair is gepoogd potentiële kopers en 
gebruikers enige, uit-de-eerste-hand, ervarin 
gen medete gelen. Met name degenen die reeds 
programmeer-ervaring in met name HS Pascal 
hebben stonden mij hierbij voor ogen. 


Na een korte kenschets wordt de geschiedenis 
de Atari 680x0-lijn 


van Pascal-pakketten voor 
besproken. Daarna zal kort worden ingegaan 
op de verschillende versies van Pure Pascal en 
de beschikbaarheid van het pakket. Vervolgens 
wordt (oppervlakkig) ingegaan op de onderde- 
Jen van Pure Pascal. Hierbij zal naast de be- 
schrijving een vergelijking worden gemaakt 
met de naaste concurrent op de ST-lijn, High 
Speed/Maxon Pascal, en het grote voorbeeld 
uithet DOS-platform dat voor PP model stond: 
Turbo Pascal (TP) versie 6.0 en 7.0 van Bor- 
land. Dan volgt een onderdeel dat fouten (ke- 
vers en ander ongedierte) bespreekt. Besloten 
wordt met een oproep tot reacties en een eind- 


oordeel. 


Pure Pascal kenschets 


Pure Pascal is de laatste Pascal-ontwikkeling 
voor de Atari 680x0-computers (ST/SLe/TT/ 
Falcon), en de eerste, “snel snelle code genere- 
rende compiler, waarmee modulair en object- 
georiënteerd programmeren mogelijk wordt 
gemaakt (GNU C-code, een C++ implementa- 
tie, staat niet om grote snelheid van code-uit- 
voer bekend). 


26 


pe 
hes 
Dit is een artikel A An ú 
en complexiteit van ook en. DET 
maken van keuzes in wat wel en niet te Dier van dit ikel vr 
deze plaats voor gewaarschuwd dat de SC kket gnige cri arten 
lijk enthousiast is over het Pure Pascal Pekken 1uijd te 76 
die bij een relatief jong en ingewikkel 
el niet. 


ijn zee elle compilatie, 
zijn zeer sne. a 
nee „ground U den (com 


petreft (Cis » 
Ô . . 
Ee Application Bn 
b zo niet het 
Heidelberg (A Ke 
meest gerept! B. S 
Gg0xO-computers & ‚d kan worden. 


Geschiedenis 


Al vroeg in de producteyclus van Atari’s, op de 
Motorola G80xO-gebaseerde, computers (ST/ 
Ste/TT/Falcon) verschenen ef software-ont- 
wikkelingspakketten voor Pascal. Gedurende 


Benchmarks: gll benches measur 
BliterON. Zero waitstates due 


(68881/2) NO 
WriteLn’s the BLITTER was 


Henk/Numpspa. | EOF] 
300 


ed on a Mega ST4 with TOS2.6+HBS240; 16 
to own ROMTOS-decoder + 100ns-EPROMS 
LO 


TAVAILABLE. Clocking/stopwatch by CLI 1.0U, by Oliver Schols. D 
ON. No further screen-IO-speeding‚so no NVDI At bs LT 
„CI, 


BENCHMARKS 


“lange” tijd domineerde s 

vroeg-erbij-pakket was p Î 
streeks 1991 werd door M Spe 
regaand superieur pakke, AXons NK 
High Speed Pascal, ontw, oDde Mart 
Denemarken. De verbe de 
van de concurrentie lig a Ben ren Ih 
software-ontwikkeling f Ning ms 
den), de snelheid en com, zen tum Pe k 
nereerde code ( programma eid, hj Ke 


Fos 


gaande (broncode-jco, 
piet Oers 
ST-Pascal als het op he bie \ 
JS La 


maarde Turbo Pasca ei 
HS Pascal, onde oe 8 rn 
en geflankeerd door een eh Clang a 
House geproduceerde Ge Nr Ontwig, 
Buttons e.d. lijkt in zijn oe ay 
Ô e tw; Voory,® 
ren. Dit geldt in zeer sterke l elke 
genoemde ST- en Pros Mate voor 
(van de markt), die met n, TO Pasa 
broncode-, STe-, TT-en B Voor w, 
veel te wensen over laten omge 
coprocessor-ondersteuning 3 onb 
een minpunt. HS Pascal pe IS bij den 
gebreken alleen het So Vande 
commando's. AN inten, 
Sinds HS Pascal kan de tr n 
ware niet los worden BE IN Pasc 
lingen op het DOS-platform, a om 
5.5 maakte Borland en ' 
sprong”. Zo werd qe, 
wenst, Men me 
Lag HS Pascal hier nog a ke k 
tibiliteit een grote stap voorde on 
nee achter (naar N. Dn 
scheen medio 1992 Pure TEN 
PP, evenals die van Hs reen 5 
programmeur, is dezelfde als Ee HS N 
> CIE Van Tij, 


Cache 
Oprace 


| HS PASCAL 


250 


PURE PASCAL 


200 


150 


100 


50 


november / december 1993 Si 


55 ‚Hz 
‚02.0 H7 
“020 Hz Interlaced 


DD. 
0.0 Hz 
is e Hz Interlaced 


Inter laced 


0 ds, 67-212 
25 400, 65.1 Hz 
5 tueel peeldscherm 
vi 


dit no niet voldoende zijn, met de 

moch ster is het ook mogelijk om met virtu- 
screent juties te werken. In het ScreenBlaster- 
e en u met verschillende toets-combina- 
ewenste pixels in horizontale- en verti- 
schting instellen. Na het opnieuw booten 

‚n beeld-uitsnede van het totale 
‚Deze beeld-uitsnede kan met 

nde muis, via hardware-scrolling, 


Monitoren 


pe poeveelheid pixels die er op een beeld- 

erm tevoorschijn kunnen komen is afhanke- 
ijk van de gebruikte monitor. Het beste resul- 

wordt bereikt als er een multi-sync monitor 
wordt gebruikt. Deze multi-sync monitoren 
pebben meestal een hoge beeld-resolutie, een 
grole bandbreedte (60- tot 90 MHz) en kunnen 
gen breed spectrum van horizontale- en vertica- 
Je frequenties aan. Dit geeft, in tegenstelling tot 
monitoren die maar met één of twee frequenties 
werken, veel mogelijkheden bij gebruik van de 


ScreenBlaster. 


NVDI 


pat bij dergelijke hoge resoluties een grafische 
beeldsversneller een nuttig hulpmiddel kan 
zijn, bewijst ook hier het bij de ScreenBlaster 
bijgeleverde nieuwe “NVDI” pakket. Na in- 
suallatie van deze NVDI behoord de “rustige” 
beeldopbouw van de Falcon 030 tot het verle- 
den. De samenwerking tussen de Grafische 
peeldversneller en de screenblaster gaf, zoals 
men wel mag verwachten, geen problemen. 
Zeker niet als men weet dat de makers van de 
NVDI-software ook de ScreenBlaster Driver- 
software hebben gemaakt. 


Sofware-problemen 


Omdat de Falcon 030, ten opzicht van de ouder 
Atari ST's, met nieuwe resoluties werkt, is het 
in aarschijnlijk dat programma’s die wel wer- 
miel d nieuwe Falcon-resoluties, bij ge- 
het geval creenblaster het laten afweten. Voor 
SreeaBl 4 toch software is die weigert om met 

aster samen te werken, kan het installe- 


A 


ST 46 | november / december 1993 


nn 


re 5 
k n van de ScreenBlaster-driver worden voor 
komen door tijdens het booten de UNDO-toers 
ingedrukt te houden 


Ervaringen 


Het installeren van de Sc teenBlaster levert. ge 
th eenvoud, geen problemen op. Om een 
hbar se te krijgen van de mogelijkheden 

n we de ScreenBlaster uitgetest op de 
volgende monitoren 


a) SM-124, Sony TV met RGB 
Aton, NEC MultiSync 4FG en via de 

igital ST/S-VGA converter van Data-Skip 
naar een Paper-White S-VGA monitor 


hie gevallen was het resultaat een goed en 
ler beeld zonder interferentiepatronen of 
Storingen. Wel moet vermeld worden dat de 
beste resultaten, en de grootste pixel-winst, 
werden behaald op de NEC MultiSyne AFG 


Na al deze lovende woorden moet ik toch nog 
even een, naar mijn mening, belangrijk min- 
punt kwijt. Door de grote verscheidenheid aan 
resoluties van de Falcon 030 is het bij een aan- 
tal, meestal grafische, softwarepakketen zeer 
lastig te bepalen welke resolutie gekozen moet 
worden. Het gevolg hiervan is dat bij een ver- 
keerde resolutie keuze de meest vreemde din- 
gen op het beeldscherm gebeuren. Of sterker 
nog, er gebeurd gewoon niets, het scherm blijft 
dan gewoon donker. Resetten is dan ook in de 
meeste gevallen de enige oplossing om hier uit 
te komen. Nu kan het zijn dat een aantal soft- 
warepakketten voor de Falcon nog niet hele- 
maal “af” zijn, maar toch, dit blijft lastig. Nu 
vraag u zich natuurlijk af wat dit met Screen- 
Blaster te maken heeft, want zonder Screen- 
Blaster heeft de Falcon 030 ook last van deze 
verschijnselen. Nu is het zo dat ScreenBlaster 
nog een aantal resoluties toevoegt aan de reeds 
bestaande resoluties. Dus wordt het soms nog 
lastiger om de juiste resolutie te vinden waar 
het gebruikte softwarepakket mee wenst te 
werken. Ik hoop dat in de toekomst de soft- 
ware-producenten, bij het maken van hun soft- 
ware, wat meer rekening houden met het uitge- 
breide aantal resoluties van de Falcon 030. 
Want de software waar wij over beschikten was 
toch regelmatig aanleiding voor het slaken van 
een diepe “zucht”. 


Zo, dit bovenstaande moest ik toch nog even 
kwijt. De ScreenBlaster zelf echter is een prima 
produkt, dat tegen een zeer redelijke prijs gele- 
verd wordt. Voor die mensen die meer “beeld” 
op hun monitor-scherm willen hebben is het 
ook beslist geen miskoop. 


Egbert de Rooy 


De hier besproken ScreenBlaster is gemaakt 
door de firma OverScan en kost fl 149,-. Het 
werd ons te beschikking gesteld door C 'oCo te 
Vaals. Schaft men tegelijk de NVDI software 
aan dan is de prijs fl 199, 


| een copië 
| (of zij) dit alles nat 


Girotel ST 


Kees. En als jermand eerst 


bestanden dan kan hij 
lijk ook in alte rust ef 
gens anders doen Een analyse van het we 
gramma Girotel ST is ook heel goed if wer 
Het programma Off-Line laat het mm © Len 

Je TAN-code 


chrwoord en d 
niet toe om het wac htwoort + 
op te slaan Als U het wachtwoord ook verder 


nergens vastlegt. dan is het risico veel minder 


groot 


imiteren en klaar 1 
maakt van UW 
uur! 


Conclusie 


Girotel ST kan het werken met Girotel een ENG 
comfortabeler maken voor ST-bezitters. 


beveiliging laat echter te wensen Over Cen 
een aantal veiligheidsaspecten helaas niet 
goed nagedacht. Het laten opslaan van het 
wachtwoord is in elk geval een onvergeeflijke 
fout. Het is jammer dat de Postbank niet zelf 
een programma voor de ST aanbiedt. Overi- 
gens mag de Postbank best een aantal zaken af- 
kijken van het programma Girotel ST. 


Han Driesen 


Nawoord: 3 
De hier besproken versie van Girotel ST dateert 


van 14 juli 1992 (versie nummer 1.0.02). In- 
middels is versie 2.0 beschikbaar waarin moge- 
lijk een aantal van de genoemde bezwaren zijn 
opgeheven. 


Produkt: Girotel ST 

Producent: SB Automatisering, Groningen 
Verkoop: ACN/Atari ST Nieuws, Haarlem 
Prijs: fl 49,50. 


25 


De ScreenBlaster 


meer pixels voor de Falcon 030 


Aansluiten 


Om met de ScreenBlaster te kunnen werken 
moet deze eerst aangesloten worden. Logisch, 
niet waar? Dat was in het verleden, bij de voor- 
gaande “OverScan’s” voor ST en TT, toch wel 
een lastige klus. Maar bij de ScreenBlaster is 
hulp van soldeerbout of schroevendraaier niet 
meer nodig. Om al de mogelijkheden die in 
SereenBlaster zitten eruit te kunnen halen zijn 
maar twee stekerverbindingen nodig. De 
ScreenBlaster wordt namelijk aangesloten op 
de monitor-uitgang van de Falcon 030, waarna 
de monitor weer op de ScreenBlaster kan wor- 
den aangesloten. Het losse kabeltje dat nu nog 
uit de ScreenBlaster steekt, wordt vervolgens 
aangesloten op een van de Paddle-poorten, 
waarna de zaak gereed is voor gebruik. 


Simpel bedienen 


Nadat de ScreenBlaster ís aangesloten, zal de 
Falcon 030 bij het inschakelen normaal op- 
booten. Om van de hogere resoluties gebruik te 
kunnen maken moet de bijgeleverde driver- 
software naar de Auto-folder gecopieerd wor- 
den. 

Niet echt noodzakelijk maar zeer handig in ge- 
bruik is ook het bijgeleverde Control-panel 
“CPX” programmaatje. Hiermee kunnen, om 
met de gebruikte monitor de optimale beeld- 
vulling te krijgen, de beeldscherm-afmetingen 
worden ingesteld. 

Met het SereenBlaster installatie-programma 
zorgt men ervoor dat, elke keer dat er geboot 
wordt, alleen die resoluties in het keuze-menu 
worden opgenomen die bij de op de computer 
aangesloten monitor horen. 

Als dit programma wordt gestart, kunt u in een 
Pop-Up-menu aanklikken welk monitortype er 
op de computer ís aangesloten, Hiervoor zijn de 
volgende mogelijkheden beschikbaar: RGB, 
VGA, Genlock en ST Monochrome, Nadat u 
uw keuze gemaakt heeft, verschijnt er in het 
venster een lijst met reeds bekende monitoren 

In de onderstaande tabel vindt u een opsom 


24 


ie meeste Atari-gebruikers kennen de overbekende 
5 Arie * voor de ST. Deze “OverScan” zorgt 

e zwarte rand pixels op het ST-beeldscherm 
gapdear is er voor de TT ook een “OverScan” beschikbaar OM, 
aard ook bij de TT, het aantal pixels op het beeldscherm kun- 
men. De firma “OverScan” heeft daarna niet stil gezeten. es n 
nen we nu de “ScreenBlaster” voor de Falcon 030 hi 
“beeld-vergroter” die, afhankelijk van het type monito 
sloten, een pixel toename van meer dan 300 procent weet te PF 


wp utoswitch- 


er voor dat er j.p‚v. een 
verschenen. Ss 


egroeten. Ee 
r dat is aange” 
oduce- 


rmee de ScreenBlaster 


ming van monitoren waäl 
zonder problemen samenwerkt: 


Monitor type Diagonaal | Hor. Freq. en 
NN. VGA he a 
N.N. SuperVGA 5 e 
N „JJ, 
N.N. SuperVGA ER 


N‚N. SuperVGA 


Atari SM124 12 35(71 Hz vert) 
Atari SM144/146 2 35(71 Hz vert.) 


Aoc CM-337 ik 30-60 
Atari TIC1434 4 31 
NEC 3D s 15-38 


OverScan CK-1420 
Philips 4CM4270 


Overscan CA-15 
Philips CM8270 
NEC 3FG 
NEC 4FG 


Eizo 9080i 

NEC 4D 
OverScan CA-17 
Eizo T-5601-T 


Een klik op één van de monitoren uit de lijst 
toont u niet alleen het bij deze monitor beho- 
rende horizontale- en verticale frequentiebereik 
waarop de monitor zich kan synchroniseren, 
maar ook het monitortype (Bijvoorbeeld VGA 
of Multi-sync). Nadat u de gewenste monitor 
en Paddle-poort, waarop de SereenBlaster is 
aangesloten, geselecteerd hebt, kan het pro- 
gramma met de configuratie beginnen, 


17 
7 


Resoluties 


Na de configuratie wordt bij elke boot-up of 
resolutie omschakeling een menu getoond met 
daarop de verschillende resoluties. Met de cur- 
sor-toetsen kunt u hieruit de gewenste resolutie 
kiezen 

Als u dan zou kiezen voor bijvoorbeeld 256 


kleuren kan de ScreenBlaster 
ced, toch nog 896 * 496 of 768 bij ne, 
het scherm bij een vertikate Se 
meer dan 60 Hz. Bij de “Tre Cor dene ê 


met 
den weergegeven. Het kan hier 


dat door de afwissellende has 1 vo 
weergeven van dunne fijne je den 
staan knipperen. Dit is zeer ver et beer) 
gedurende langere tijd met zen eend, ha 
gewerkt. N beeld, * 
Alhoewel, een resolutie van 152 on, 
kleuren, bij 87 Hz interlaced, ka bij 
gevallen een zeer handige olle. De, 
goed overzicht van uw dokumern n Omen 
Het geeft namelijk een PiKel-toenan krije, 
dan 300 procent ten opzichte van py Vane, 
resolutie. Sanden 
Een overzicht van resoluties die mo 
wordt weergegeven in onderstaande aj in 


en 


2 kleuren: 4 kleuren 
640*480,714Hz _ 640#4gp 
640*480,717Hz _ Ga0rsgp vS 
672*480,600Hz __ 704*59g 
704*480,69.0Hz __ 704*5g pa He 
736*480,703Hz _ 736*sa 
768*480,720Hz — T36*sua gn 
800*608,64.1 Hz 736*560.6 
800*608,680Hz __ 768*576 (09 
800*608,76.9Hz ___800* 608.35 
832*624,737H2 __800608.me 
880*656,684Hz 832 +624 Tang, 
896 * 496, 60.0 Hz e 

16 Kleuren: 

640 * 480, 70.0 Hz 
640 * 480, 75.2 Hz 
672 * 496, 60.0 Hz 
704* 528, 70.0 Hz 
720 *512, 69.7 Hz 
720 * 544, 72.5 Hz 
736 * 544, 70.0 Hz 
752 * 560, 73.5 Hz 
768 * 516, 64.0 Hz 
768 * 576,73. Hz 
800 * 608, 66.3 Hz 
800 * 608, 72.5 Hz 


832 * 624, 70.1 Hz 

880 * 608, 67.3 Hz 

880 * 656, 68.3 Hz 

896 * 496, 60.0 Hz 
1024 * 656, 61.4 Hz 
1024 * 768, 85.0 Hz Interlaced 
1152 * 832, 87.0 Hz Interlaced 


256 Kleuren: 
640 * 480, 70.0 Hz 
640 * 480, 77.5 Hz 
672 * 496, 60.0 Hz 
704 * 512,71.6 Hz 


november / december 1993 Sd 


girotel ST 


gege! uw bankzaken via de ST 


rotel van de Postbank maakt het mo 

en met behulp van uw computer, 
r maand kunt U per modem t 
van de Postbank. Hiervoor is uiter: 
dem, een telefoonaansluiting en een 
jaatste js een probleem voor ST-bezitters. 
ciaal communicatieprogramma beschikba 
js voor PC's. Met dat programma kan e 


peher 


ters 


gelijk om uw girorekening te 
Voor een betrekkelijk gering 
oegang krijgen tot de compu- 
aard nodig: een computer, een 
tommunicatieprogramma. Dit 
De Postbank stelt een spe- 
ar dat helaas alleen geschikt 
en hele serie van transacties 


worden voorbereid, voordat contact wordt gezocht met de Postbank 
pede BE orden bezuinigd op de telefoonkosten. Dit laat- 
ste is maar betrekkelijk, omdat de Girotel-computer via 06-7112 tegen 


Jokaal tarief kan worden bereikt. Toch is het e 
om alles off-line te kunnen voorbereiden. RR 


voor de ST bestaan er uiteraard ook diverse 
communicatieprogramma s. Voor gebruik met 
Girotel moet gebruik worden gemaakt van de 
videotex (of Prestel) standaard, Dit wordt door 
de meeste communicatieprogramma’s niet on- 
dersteund. Door Videotex Nederland is enige 
jd geleden een Videotex-programma voor de 
ST verspreid. Dat programma is uitstekend te 
gebruiken voor Girotel. Het comfort is echter 
zeer beperkt. Alle opdrachten moeten on-line 
worden ingetoetst. Het vastleggen van deze 
handelingen is wel mogelijk, maar dit gaat wel 
onoverzichtelijk. Ook het opvragen (en vast- 
leggen) van UW rekeningoverzichten verloopt 


niet bepaald soepel. 
Girotel ST 


Het programma Girotel ST van SB Automati- 
sering tracht hierin verbetering te brengen. 
Men is daar gedeeltelijk in geslaagd. De op- 
drachten kunnen off-line worden voorbereid en 
daarna snel naar de Girotel-computer worden 
verstuurd. Ook de resultaten kunnen automa- 
tisch worden binnengehaald. Het lijkt hiermee 
een beetje op het programma Off-Line van de 
Postbank zelf. Er zijn echter aanzienlijke ver- 
schillen. De communicatie tussen het program- 
ma Off-Line en de Girotel-computer verloopt 
viaeen eigen protocol van de Postbank. Hierbij 
worden de gegevens in versleutelde vorm over 
de telefoonlijn verstuurd. Het is daarbij moge- 
lijk om een hele serie opdrachten door middel 
van slechts twee elektronische handtekeningen 
(de zogenaamde TAN-codes) te bevestigen. 
Het gebruikte protocol is niet beschikbaar voor 
anderen, 
Ee Tin dit op door een gewone (on- 
oe A Ld simuleren. Het leest de Vide- 
been dr van Girotel en vult deze in met 
dep De: e gegevens, Dit werkt goed zolang 
Ostbank de indeling van de schermen niet 


tiger gevoel 


wijzigt. De elektronische handtekeningen vor- 
men een complicatie. Bij elke transaktie vraagt 
de Girotel-computer om een elektronische 
handtekening. Deze handtekening bestaat uit 
een eenmalig te gebruiken TAN-code (een ge- 
tal van zes cijfers) uit een lijst met honderd 
TAN-codes. Het is niet altijd te voorspellen 
welk getal wordt gevraagd. Girotel ST vraagt 
daarom de hele lijst met TAN-codes van tevo- 
ren in te voeren. Daar moet U wel even voor 
gaan zitten, want fouten zijn niet gewenst. 

Girotel ST biedt geen faciliteiten voor naam- 
nummer controle of voor verificatie van beta- 
lingskenmerken op acceptgiro's. De bankreke- 
ningnummers worden wel gecontroleerd aan 
de hand van de elf-proef. Er kan ook een lijst 
van krediteuren worden bijgehouden. De hand- 
leiding is beknopt (34 bladzijden), maar alle 
noodzakelijke aanwijzingen zijn wel te vinden. 
Ook het installeren van de speciale fonts voor 


chreven. Hiervoor 


jen. De traagheid 


net 


Videotex staat hierin bes 
moet wel GDOS worden & 
kan worden £ 


hiervan ympenseerd 


NVDI 
Veiligheid en Privacy 
jet alles natuurlijk goed bever 


Je (of frauduleu 
oîteraard 


Bij geldzaken me 
ligd zijn tegen fraude. Verkeert 
ze) overboekingen via Girotel zijn 
goed te traceren. maar het herstellen kan uiter 

mate lastig (of zelfs onmogelijk) zijn. De Post 

bank legt. zoals van een bank verwacht kan 
worden, het risico geheel bij de gebruiker. De 
beveiligingen van Girotel zien er redelijk soli- 
de uit. Er wordt gebruik gemaakt van een lOe 

gangscode, een wachtwoord (GIN-code) en 
opdrachtbevestigingen (TAN-codes). Als deze 
codes in verkeerde handen vallen. dan helpen 
de beveilingen niet meer 
Bij het on-line werken met Girotel worden alle 
gegevens, inclusief de toegangscode en het 
wachtwoord open en bloot over de telefoonlijn 
verstuurd. Dit geldt ook voor werken met Giro- 
tel ST. Het programma Off-Line biedt hier een 
betere bescherming (en meer privacy), omdat 
de gegevens versleuteld worden. De TAN-co- 
des kunnen ook worden afgetapt, maar dat is 
niet erg, omdat ze eenmalig zijn en dus niet op- 
nieuw kunnen worden gebruikt. 

Girotel ST slaat de toegangscode, het wacht- 
woord en de TAN-codes op in uw computer 

Deze gegevens worden weliswaar gecodeerd 
opgeslagen, maar het is heel eenvoudig moge- 
lijk om deze gegevens aan uw computer te ont- 
futselen. Dit kan door op uw computer een 
tweede computer aan te sluiten. Deze tweede 
computer kan gewoon de Girotel-computer 


(Vervolg op pagina 25.) 


Desk Programma Schermen Batch Viditel 


jr ed teur en WE EO 


Gironummer 


Kade 
Budgetkode 
Vast bedrag 
Kenmerk 
Omschrijving 


Info 


Naam 

Adres 
Postkode/Moonplaats 
Telefoon 


Zwartepad 341. 
1234 GG 
01990-1234567 


Niemandsdorp…… 


Toevoegen | 
A 
Wijzigen Ì 
Bd} Kode | 
EL Giraar | 
El Budget | 


Garage OP, Tiller 


ST 46} november / december 1993 


23 


jorbo-C Demo 

pie gemorversie van TURBO-C, dat 
pet js in een sterk verbeterde en aange- 
jam versie onder de naam Pure-C te koop is, 
gt volledig. Op deze disk zijn niet alle 
we sotheken aanwezig, en „ook kunnen er 
we pleine programma's gecompileerd 


worden. 


F7 MIDI-Demo 

PROVISER 14 demo: het leren en oefenen 
improvisaties. De nodige ondersteuning 

en rdt gegeven (melody line, bass, drums, har- 


mony enz-). 

p 118 Educatief (kleur) 

garel in de Kolossale Kelder. Een demo-versie 
van dit opvoedkundig, verantwoorde program: 
ma voor kinderen en verstandelijk gehandi- 
capte volwassenen. 


fu19 Midi (2/v) 
Editor voor de Roland E 70 synthesizer die 
een volledig gebruik van alle functies maakt. 
Men kan veel informatie op het beeldscherm 


oproepen. (derno) 


F 120 Statistiek 

ST-STATISTIEK Demo versie. Er zijn zeer 
veel statistische testen mogelijk en ook een 
paar wiskundige standaard handelingen zijn 


uit te voeren. (z/w) 


alen en nieuws over de Falcon. Deel 1, 
1993. Inhoud o.a. besprekingen van de fal- 
Toolkit, MultiTOS en_ ScreenBlaster, 


io en het maken van een sampler. 


8 denon ii / 
MAGAZINE Deel 2, juli 1993. 
hoe men de video- 
, hoe men andere alert- 
men om moet gaan 
rdt de sound- 
r bekeken, Op 


(maken) zoals Pop-up menu's in GfA 


dn hoe men zelf de kleuren van de 

dnf en van Windows kan veranderen, hoe 

td kan maken de de FPU 

a iken voor floating-point berekeningen, 

Se Hen Là gebruik van AES 4.x (popup's), 
mer: 

gebruik van Bk Eirene 


F 124 Pascal Demo 

bi het PURE PASCAL dat compatibel is met 
et bekende Turbo Pascal, staat op deze disk 

een demo versie. Men kan alleen kleine 

programma’s compileren en ook zijn niet alle 

bibliotheken aanwezig. 


PUBLIC DOMAIN 


me gong etn zatian 
ve Gegiever omtinlzaten 


esn vegers ml 
ag verni 
Ge enister vartabler 


nim verte omerts 
had deg internaten 


mette arcen 
brpat drent 


define mars pmen - 
anver lengen IL 
Stop otter DS, errors garrimer entier, Lang 


Stag stter IND warnings arsing level (DD 


sl, 

Hate d 
short) N ik hy 
if 


F 120 ST-STATISTICS 


STICHTING ST 


A 122: ADRES database nieuwe versie (2.0). 


hd LINGUIX: een update van dit share: 
ï ie voor automatische tekstbe- 
ng dam. commando's. 


A 223 SCHACH: nieu 
R databa en or schakers ie versie re In van de 
A Siou nu gen eaf 
k ib et een versie 
ORL DOS op de dis zen or ek 
OOK TENS 


2 [: OXYD nieuwe v versie (kleur). — 
irt 23: MAKE-DISK ‘update van dit lota 
temen | ed 


5 m. 
Oe 346: het hulpprogramma voor chemici 
Ne: CELEB’ nu in een sterk verbeterde versie 

hee 7: Rae 


A 368: versie 1.02 van HUANG- -SHL 
Á 373: Printer/spooler voor Deskiet versie 6.2. 
A 389: CHEMCALC update naar versie 1,9. 


A 394: IDEALIST: update van dit veelzijdige 
printprogramma. 


A 401: OXYD nieuwe versie (z/w). 


A 403: Database 'AMANAGER’ voor videor 
cassettes e‚d. in een nieuwe versie. 


A 417: HP-Deskjet drivers toegevoegd voor 
Adimens en Phoenix. 


| 
ï A 428: TI-GAMES: updates van deze 


verzameling spelletjes (z/w). 


20 


' ZSELECTRIC: 
A 452: SC-P-X zangepast a aan 


af woordenlijst, maar 0 


A 434: TOTOKAT nù jn versie 12: 


j van de fraaie fileselector 


A 45: versie 10 


Score Perfect 


professional versie 1.3. 
s DR el 


re versie van CAESAR. Nu 
Latijnse _e1 Duitse 
joke met een Engelse. 


A 455: nieuwe CPx-module 


A 458: uitgebreide 
niet alleen met 
A 463: TERADESK, de alternatieve desktop. 
Nieuwe versie. 


A 466: MAROC om naad met matrices te 


rekenen. Nieuwe versie (21 


A 483: STARTEXT editor versie 2.8. 


A: versie 3.62 van dit boekhoud: 


514: KASS, 
kn iculieren en kleine 


programma voor parti 
ondernemingen. 


A 519: ADATH: een nieuwe versie van deze 
compacte database. 


an dit zeer 
allerhande 
eractie met een 


A 527: FORMULAR: versie 414 vi 
bekende programma om 
formulieren te printen, Int 
database is mogelijk. 


A 570: CENTL: update naar versie 1.02. 
B_ 108: BACK-EX update 


B 123: PERL: nieuwe TOS-versie met 


handboek. 
B 124: MINT, versie 0.95 met enige 
verbeteringen. 


B 127 en 128: MirfT Tools: diverse hinderlijke 
bugs verwijderd en enkele welkome 
uitbreidingen toegevoegd. 


B 137: een update van de matrix-bibliotheek 
en een nieuwe versie van Mathlib0 voor TT- 
bezitters die gebruik willen maken van de co- 
processor. 


ook pp Faleon: itboet of 


ons land. 


met TOS-versies. 


B 140: ALICE, de simpele 
die ook onder MuliTOs ;, 
versie 2.0 


Tft, 
ven 
hi 
C 75: VEC-WORK: een nieuwe , 
vector-gerichte tekenprogramm, ier, 
ki 


f 86: OEFEN update versie 17 
uitgebreide woordenschat, 


F_114: DISCOTHEK: tee 
ersie 


F us: VIDEOTHEK: nieu 
voor de Falcon. — a ve ri Ea, 


reinserdsJert UO 


Verwijderd. 


A 565: STE utilities wegens vele bugs 


C 66: Canvas wegens copyright-problemen 


C 68: Intro-Concept heeft grote problemen 


rofgen 
Cc 70 en 71: Video Master kan wegens copy 
right niet verspreid worden als PD. 


STICHTING ST 


D 07 
Gedigitaliseerde geluidsopname van Michael 
Jackson (The way you make me feel). 


D 08 

DX-21 EDIT. een professioneel uitgevoerde in 
GfA Basic geschreven editor voor de Yamaha 
DX-21 synthesiser. Met deze editor hebt u de 


E 50 Songs 

Op deze disk staan 12 songs in standaard 
MIDI-formaat (.MID files). Het betreft Spaan: 
se, Mexicaanse en — Zuid-Amerikaanse 


E 51 MIDI 

GP8ED: een editor met soundbanks en 
patches voor de GP8 ‘gitaar’ van Roland. 
KEYDRUM: maakt van elk keyboard met een 
MIDI-aansluiting een master-keyboard met 4- 
voudige split. De splits kunnen overlappend 
zijn en via twee MIDI-kanalen worden 
aangesproken. Verdere mogelijkheden: Veloci- 
ty-Switch, Sustain, Modulation Wheel en 
Pitch Bender. 


E 52 MIDI 
SY22: editor voor de Yamaha SY22 synthesi- 
ser met enorm veel functies (z/w). 


E 53 MIDI (2/w) 

MEMO: zoekt een bijpassende beroemdheid 
of gebeurtenis bij een persoon en zijn verjaar” 
dag. LISTLESS: train uw gehoor met 
intervallen, toonladders en accoorden. Een 
MIDI-geluidsbron is noodzakelijk. 


E 54 Geluid 

Op deze disk staat software voor drum- en 
ritme-generatie met behulp van gesampelde 
geluiden die voldoen aan mathematische 
functies. Op deze disk ook uitleg over theorie 
en praktijk. SAMPLER: maakt geluiden door 
middel van wiskundige formuleringen. Men 
kan complete toonladders maken, DRUM: 
MER: software om geluiden af te spelen. Men 
kan kant en klare songs maken die bestaan uit 
samengevoegde patronen. De nodige knip- en 


NO 


18 


21 
de DA 
an 
mogelijkheid omde eaf ij ied 
geheel graf isch me S 
nth. 
Dso d-files voor de D 50 SY 


p50: diverse sour 


D 10 eerd muziekstuk: 


The Only Way Up: gedigitalis 


aar. HALL: een 
e simuleren. 
drum 


schikb: 
ekruimtes Ù 
by, een snare” 


plakfuncties zijn bes 
programma om muzi 
Zo kan men horen hoe 


E 55 Utilities 


Op deze disk een aantal utilities die bruikbaar 


zijn voor gebruik met Cubase. Er zijn 
aangepaste grumsets aanwezig. voor 0.4. 
MT32, Kl, Korg MI, Yamaha RX 5,7 en 8 en 
SY 22, 22, 77. Verder een aantal kant en klare 


mixen en IPS-modules. 


hid EPI T 


mn 


E 52: SY 22 EDITOR 


Kleur, maar werkt zonder plaag, i 
ok : 
in 


pil Geluid 
DMA-Sound: op de STe en de r 
samples 
afspelen. 


INTERVAL 


reine Quintet 


in het STE-format 


cl gl 


ES 
inder 
ari 
25 

Ti 


mm 
anz_Pelvoreinstlg. 


JE reine Prin 


EI reine duinte 


kleine Sexte 


E 54 SAMPLER 


Ih 


kan 
Nr” 
D Pl 


iten 


Cc 7 Tekenen (kleur) 

c RACK ART: een tekenprogramma in kleur 
ow res) met alle normale tekenmogelijkhe- 
‚ en nog veel meer. Animatie is mogelijk, 
73 Tekenen @/®)_ 

LP: Laser Design Pro is een tekenprogram:- 
ma dat niet alleen de normale tekenfuncties 
pevat, Maar ook nog een hoop extra’s zoals 
conversies van beeldformaten, dia-show met 
overgangen, GEM- en Signum fonts, 3-D 


functies €.C. 


C 14 Plotten 

y-PLOT: een zeer uitgebreid programma 
Mn meetgegevens te plotten. Ook wiskundige 
functies zijn mogelijk. Het systeem werkt met 
cormando’s en plot naar een virtuele 
>terminal. Gebruikers van TeX 

gnen drukklaar materiaal maken. Een 
harddisk is nodig. Het interface (commando- 


gericht) is nogal Spartaans. 


_C 75 Grafisch 

ROYAL PAINT: een simpel tekenprogramma 
‚tin 16 kleuren werkt (ST low res) en over 
se kwastvormen beschikt. Ook een 
itbus is aanwezig. (kleur). SLACK: een te- 
amma met vele gereedschappen. 
en. kan zowel met z/w als met kleuren: 
werken. Een bijzonderheid. is dat 
enbeelden ook op het z/w scherm 
ond kunnen worden (in grijstinten 


WORK: een programma voor het maken van 
(etters en schablonen. Zo kan men met behulp 


van een snijplotter eigen plakletters maken. 


_C 76 Beeld en geluid 
DIASLIDE: een programm. 

af te draaien. Er zijn vele overvloeiers 
_mogelijk tussen de opeenvolgende beelden op 
het scherm. Men kan eigen effecten 
ontwikkelen (en bewaren voor later gebruik). 
_MIDSCAN: het beheer en het editen van 
_MIDI-files op laag niveau (bytes). Bestaande 
fiks kunnen veranderd worden en men kan 
files van een aangesloten MIDI-apparaat 


Id ontvangen, (z/w) 
À 


a om een diashow 


C 77 t/m 79 Printen Ì 
Op deze drie disks zijn een aantal PostScript 
fonts te vinden die bruikbaar zijn voor het 
GHOSTSCRIPT pakket op disks A 496 t/m 


498, ij 

bni 20 andere Zijn enkele analogons van 

Schebie Ki aanwezig zoals Helvetica, NC- 

B ok, Times en Chancery. Alle zijn in 
Tsies bold, italic en roman beschikbaar. 


C 80 Tekenen (z/ 
w) 
P f 
dn bn is een tekenprogramma met 
ge veel mogelijkheden en gereedschappen 
ae ki de vrije hand te tekenen. Ook zijn er 
bi ij Aeon spiegeling, rotatie enz. 
an men gemakkelijk ci 
rechthoeken enz. ike. gak 


C 81 Tekstherkenning 

SCRYPTO: een programma voor tekstherken- 
ning (OCR) dat gebruik kan maken van JMG 
files. Zo kan deze software herkennen welke 
teksten zijn ingescand. De resultaten worden 
als ASCI-file weggeschreven. Het is mogelijk 
om de software aan te leren letters te 
herkennen. Men heeft minimaal 2 Mb 
geheugen nodig en een z/w scherm. 


C 82 Tekenen 

PAINT IT is een z/w tekenprogramma dat 
werkt op schermen met 640 x 400 pixels. De 
software is niet geschikt om technische 
tekeningen te maken, maar een schetsje uit de 
losse hand tusssen de bedrijven door is heel 
goed mogelijk. Er is een module aanwezig 
voor animatie en diashow. Tevens zijn er 
mogelijkheden om kleurenbeelden om te 
zetten tot z/w plaatjes. 


C 83 Grafisch (z/w) 

BRONTO: een verhaal in stripvorm over een 
kleine dinosaurus. Leuk gedaan. (Duits). 
MINI-MAL: een z/w tekenprogramma, 
geschreven in GfA-Basic. Bevat alle normale 
tekenfuncties die men kan verwachten. Tevens 
is er een sprite-editor, een fractal-generator en 
de mogelijkheid tot projectie op kegelsneden. 
IC-BILDER: een aantal afbeeldingen (in 
IMG-formaat) van IC-configuraties met 
aansluitingen. Heel bruikbaar als men de 


database Phönix heeft. 


PUBLIC DOMAIN 


ard 


gt: »Sie werden auf nt, 
1e Sach 12,10). Und so, { 
us und dem Schild àl , 
zum Spott der,“ nden zu Golgota, ülf, 

staudex eines dû veerzer __jöldner bis hin zum le 
d tausPs22,2ist. |, 


wort, das ein «mise 

LF Ì z 

5 bol 
generterter lest 


ist (Ex 17,46). Sie “wa 
stoten, da Sacharja in 


prkerung setzen 
orator Recoon zier MMT 


F_den sie durchsté “os 
vom Händewasl pr 


werzehren des Passahlames verdoen, 
tenten jedoch einen Lanze in die Seite 
einer unstritt 


C 81 SCRYPTO 


Muast 3 his 0 gedanklich 
wad in versucht zu 


STICHTING sT 


teheran 


ag 


| ein Ve een 
|| WD or 


eon anche 
Le vem rchivter: 
LO wenn tent archite | 


erterme 
REE 
… Ie E Gefinteren tv. 
Ben Campi Lieren eren top.) 
Be eea 


ten 
ee selekt lerzen Sent woe Ferien In Linkdetel 
WP) bedeutet vor en reservierten Hert mog 


_B 172 PASTURE 


onst keine Auptlrkung, auper daf Sie } 


Interen müssen, 


legung sieht wie folgt ausic 
ariel Leden “idee 
1-5 Sichers 


che 1! 
punkt Work-putch.€ 


arl-0 ult Endec 
trl-I Info (Einstellungen, Statistii)€ 
rl-E SyntanChecke 
zEericf piche and Do air Findenc 
nc 


=Ceri-B_Blockoperat {one 
TT — 


B 173 EDITEX 


ETT mn, Pr 5 
ECO mn En 
SICH: LPT | 


mr rn 
AEL; a} 


| 
PDT VIET Ed ==, 
Hamo tat tai oe CEI 


B 175 ORCS 


ren ine hulp als 
p 170 Programmer, ie een fijne U. on 
WEGA agr Kl peert. Er rien 
men in Pure | bij dit d 


; dis 
oh. Eri 2 Mb opslag op €£ har 
" . 
nodig. 
g 171 Utilities Mheen 


‚gen programma Of ie 
OMI TO meren in Omke en 
Bl t alike handige dn 
A na te zoeken enz. (z/w). 
een programmma 
silsen op het scherm haben ne 
en ait ete worden afge 
nen meerde ke 
Pitta zinsnedes. Twee teksten kunn 


met elkaar vergeleken worden. 


iversen 5 ï 
ENOR et opzoeken van een file 3 id Ber 
disk en vervolgens het opzoe ú ben 
zinsneden. PASTURE: ed (CCP) 

bruikers van ST-Pasca ) 
LATEX-ONL: een maake je. AA 

LaTex. Men moet wel besc lj 
ik hi IST-Guide Epe se, 
teem. DESKTOP: een programma om bij 5 
opstarten te switchen tussen verschillende 
desktop.inf of newdesk.inf files. 


73 TeX zn 
Zane een editor die zeer geschik is om 
teksten voor LaTeX gebruikers in te typen. 
Import van First Word Plus documenten is 
mogelijk en export als ASCII-tekst. Kan als 
editor in de TeX-shell gebruikt worden. Bevat 
zeer veel fraai bruikbare functies. (z/w en Fal- 
con) 


B 174 TeX 

ED-BIB: een database voor literatuur die de 
uitvoer in een BibTeX compatibele vorm kan 
afleveren. Op deze manier kunnen LaTeX 
gebruikers zeer simpel hun literatuurbestand 
aanvullen of wijzigen. (z/w en Falcon) 


B 175 Resources 

ORCS: Otto's Resource Construction Set stelt 
de gebruiker in staat om eigen resource files 
interactief samen te stellen. Het resultaat is 
bruikbaar om in sources van GfA-Basic, 
Pascal, C, Modula, Fortran en Assembler in te 
voegen. In deze PD- versie maar met beperkte 
handleiding en voorbeelden, Enige eigen- 
schappen: resources max. 64 Kb lang, alle 
flags en states van objecten zijn in te stellen 
en een icon-editor is aanwezig, (shareware) 


B 176 Multitasking 

Op deze disk een aantal nagenoeg 
onontbeerlijke utilities om het werken met 
MuliTOS aangenaam te maken, Er is op de 
disk een uitleg Aanwezig, 


en 
t Peture 
Open Log-Winden 


Gele Winden 
Clase winden 


Resort Hindoes 4 
Elese ALI Windou 


B 178 GEMVIEW 


B 177 Utilities 

Meer algemene utilities 
bruikbaar zijn onder MultiTos. ook 
de Assign.sys file (GDOS) op een 


manier samen te stellen, 
verzameling Crdi ge Nn 
e En 


zoals MasterMind, Puzzie, Hi 
zoals DiskFree, BootReg en Mort 
Fast File Finder om op te zoeke Le 
verblijft. MTOS-ACC: een progr 
mogelijk te maken om andere Ma 


te starten als accessoire, 

onder MultiTOS. Voor} in 
B 178 Utilities 

GEMVIEW: een shareware pr 

staat is om vele soorten afbeeldin Ma de, 
zoals IMG, PI3, GEM, IFE RSC (or 
beeldscherm te plaatsen. Dit De KOEN 
ook afbeeldingen in kleur omzette ma 
z/w scherm tonen. Men kan GEN 


bekijken (ASCII, Wordplus). , 


2 ge l 
‘viewer’ is mogelijk onder MuliTog N 


B 179 TeX 

MUSICTEX: Op deze disk 
aanvullingen, handleidingen en ve el 
te vinden van het MusicTeX macro 

al eerder op disk B 82 te vinden was. T 
deze disk de Meta- Fontbeschrijvingen 
muziektekens. ST-M2TEX: een 
HJR Kuyens om MIDI-files om te zetten | 
TeX tekStfiles die door het pakket Musici 
uitgeprint kunnen worden. Het pakket is nog 
ontwikkeling. 


B 180 TeX 

Op deze disk een groot aantal kant en 
fonts voor beeldscherm, printer enz, („PK 
voor de MusicTeX software (disk B 179), 


B 181 Programmeren 

VICH een interpreter voor de complete E 
taal, versie 2, Met diverse demo programm 
Men heeft wel een apart lesboek nodig D& 
taal is object gericht en lijkt veel op SU 
GfA-UTIL: diverse kleine routines vaar 
Basie 3.x zoals flying dials, inlezen 8* 
afbeeldingen, shells enz. 


B 182 TeX it 
TeXsis is een pakket dat als alernats 
LdTeX gebruikt kan worden en dat 
ongewijzigd laat. 


B 141 Utilities ' 

RROWFIX: versie 1,3 yvan dit programma 
m de drie fouten van de WM-Arrowed’ mes- 
om erder GEM 3.2 (TOS 2.06 en 3.0%) te 
atchen. GEMRAM: verplaatst de code van 
GEM vanuit ROM naar RAM. Dit 
gramma moet wel voor elke TOS-versie 
rt worden aangepast. HOWFAST. een 
ramma dat precies meet hoe snel de 1/O 
(Cloppy en harddisk) is tijdens normaal ge- 
bruik. MENU DELUXE: een verbeterde 
uitvoering van de menu-software ’Menux’ die 
bij GfA Basic versie 3.x wordt meegeleverd, 
REMOTE: een goedkope manier om de ST op 
afstand te besturen. SEEKUP: schakelt de 
step-time van de floppy terug voor TOS 2.06. 
TOSCRC: berekent de 16-bit cheeksums voor 
TOS versies (hoger dan 2.0) die in Eprom 
worden geplaatst. Werkt voor de TT (512 Kb, 
32 bi) en ST (256 Kb, 16 bi). WINNI: een 
experimenteerprogramma om het gedrag van 
GEM bij ‘events’ na te lopen. SHBUF: ver: 
de 4 Kb GEM buffer die gebruikt wordt 

voor de NewDesk.inf file tot 32 Kb. 


B 142 Programmeren 
ALLOCMEM: een accessoire die men kan 
‘gebruiken om te voorkomen dat een applicatie 
‘het vrije geheugen claimt. LOGO: een reeds 
ng bestaande programmeertaal die zeer 
geschikt is om kinderen op een didactisch 
ntwoorde manier kennis te laten maken 
het programmeren van computers. Voor 
taal zijn vele Nederlandstalige boeken en 
ogramma’s te koop. Deze versie van 
OGO is wel Engelstalig. 


B 143 Ceursus 

! C is niet makkelijk om te leren en er 
is heel wat oefening nodig om je vlot te 
Kunnen uitdrukken in deze taal. Op deze disk 
Saat een uitgebreide Engelstalige cursus. Ook 
Zijn er vele leerzame voorbeelden (C-source 
teksten) bij deze cursus. 


B 144 TeX-Cursus 

Dit is ge tweede disk behorende bij de cursus 
TeX in dit blad, Op deze disk is een MetaFont 
Wersie te vinden om zelf letters mee te maken, 
pike deel (met TeX) is te vinden op disk 


B 145 t/m 149 GNU C++ 
Op deze vijf disks is een werkende versie te 
Inden van het GNU C++ pakket, geporteerd 


naar de ST. Men heeft 2 Mb aan geheugen in 
de ST nodig en 10 Mb op de harddisk. Op disk 
B 129 is een cursus C++ te vinden. 


B 150 t/m 161 GNU C++ 

Alle sources van het GNU C++ pakket zijn 
op deze disks (12 stuks) aanwezig als gecom- 
primeerde „ZOO files. 


B 162 Programmeren 

Wega Light is een verzameling sources voor 
gebruikers voor gebruikers van Pure (Turbo)- 
C om GEM-conform te programmeren. 


B 163 t/m 167 GNU EMACS 

Op deze 5 disks staat de volledige versie van 
de GNU-editor en programmeeromgeving die 
veel in de UNIX omgeving wordt gebruikt. 
Koppeling aan allerlei programmeertalen, 
ingebouwde Lisp-interpreter, Online hand- 
boek, aanpasbaar aan de eigen wensen, enz. 


B 168 Utilities 

FARBZEIG kan gekleurde afbeeldingen 
(NEO en PIL) omzetten in een grijstinten- 
beeld. ICONEDIT: een icon-editor die op een 
handige wijze de mogelijkheid geeft om iko- 
nen te maken en te veranderen. LSTtoDEN: 
Met behulp van DRI RSC 2,1 kan men LST 
files maken voor GfA Basic. Files kunnen 
worden omgezet tot DFN-files. MADRESS: 
een handig adressenboekje in de computer, De 
implementatie maakt gebruik van flying 
dials, scrapboard en toetsbediening. Met 
import- en export- mogelijkheden. PARSER: 
heeft men een computertaal gedefinieerd aan 
de hand van een BNF-beschrijving (Back: 
haus-Naur Form), dan helpt dit programma 
bij de constructie van een bottom-up parser, 
RSC2ASM: heeft men een grafisch interface 
gemaakt (RSC), dan kan het in het 
programma opnemen, zodat geen aparte 
RSC-file nodig is. De output is in assembler. 


SCRSHOOT: om het beeldscherm als IMG of 


ICON naar disk te schrijven. TURNIMG: 
hiermee kan een IMG beeld 90 graden 
gekanteld worden. 


B 169 PERL 
Op deze disk is een implementatie te vinden 
van de programmeertaal PERL, Pr zijn 


versies voor TOS en MINT, Tevens op deze 
disk een handboek, enige bibliotheken en C- 
sources om een eigen implementatie te 
maken. Zie ook disk B 123. 


PUBLIC DOMAIN 


AMMEREN B 


Arsert vestaur teren 


Î 
Lteneit siert 


verslaa 18 
e) 32 by Tamas Raessler 


dieses Pragrann ist PO 
Beschrieben ia Turda. 


B 168: ICONEDIT 


GE) Cela SD MMA ij 
r Adresse = 
Visgeer amtndetiee a 
Lt didl 

Lortt Blomalde 
| 


| Benerkungen 


[achen ] [hoschen] [ve 


vorsten 42 VAD Ar 
prenten JO meamor 
® hadiobutton | 
rent, 
Aadlabutton 1) vaer agrichan. 
wait leek: I 
dt 1 Diesen 


tE sind die ten 


iki 
Uit do Ea ureider 
Panos to Catodär kig 
Poos U CE 


Ü TOEN 


ze) keer) CE 


lara 


B 170 WEGA 


15 


Ee Ü.Ü.ÛÜÄÛÄÊ 


STICHTING ST 


jijk. DISK! 
1 inhouden 
Eil Ie En, sue, cen database van de in? haf 
Ken Sen KG mE _floppy disks of partities OP m 
en rd : hiel a 
en, AEN led 8 [| FLAG: zet de bitjes in ved ki 
oe etn Tre) || zoas de fast-load, fast Á ITO 
nn dwi had oor 
4 Ee EER WO, Teer vat, global, super VO 
ie mmm keten a HP Desk printerdriver 
Meran 
NEN etlmaiten Aa oursternsl bete Ieschess., ml TU k tleg, Ef 
it Bennik Meme H plus en Edison et ui Af 
EE ame | |_gickDs: brengt de HP Der g 
td Fe gaad men die later heeft aangezet dan 


Sepuin mare 
Sin er. Merg md sot 
SIVEASES_ Nier stent alles wan In anderen Karten Ateneo 


A 596 Databases 
HH-BUCH jt 


PT 
AMIN 


programma Aspen 
over het huis oudge 
tete B MANAGER: een simpele dat base voor & A 598 Games, id 
stoet Gergei Me li. Juidsdragers. Fúrsten der Finsternis: een nj, 
le de eden inc Tait ee nn ä adventure dat gemaakt is me la, 
ine, eens A59 Oe ngo’ generen (Duitstalig) et de 
EEE ete taat ere eta Jel een database gie veel lijkt op GO) nd 
20e |Temr, EC moedig stellar Assigment {Sf EASYDA een ) s De dn Ì 
mt) mm (Amiga) en geen gebruik maakt Vn Gat A A ) 
te maar alles in dialogen doet. 5 B MO-WALL: RE 
le ee handig en soms niet. Ed Se diem Metel en ae 
terieg, Jete_— jpinan, opgebouwd programmâ À Ne EE li 
Tum 3 ET Sr BE (boren, freezen, draaien) Wedi onderg! gangen ( argens 
van vele gegevens en abelen met materiaa 
dln eigenschappen En veiligheidsmarges. 


eN 


_ST- DIGGER 3 


grzoraare vant, m0 0 1907 


Desk Input Options Find_Output = 2 
TEESE OENSTIGGER AG CRORAM 50 = DDS ETE 
goog BRAS ROOM 6008 
Kona HOVE,B DS, 5186 (A5) 18451866 Ef 
MOVE,B 500 A6, o„H) „50000 (A5) 187600000000 el 
Ragac _MOVEA.L 50004 (A7) ‚A5 296FO004 5 
El 52044 (A5) ‚A6 ADED2AA4 LJ 
Hoyea.L 50000 (A5) „AL 206D000C n 
AppA.L 50014 (A5) ‚AO DLEDDOL4 
AppA,L $00LC (AS) „AD D1EDODLC 
pppa.k #50L00,AD paFCgL08 
PEA (AB) 4850 HP 
1 PER (A5) 4855 HU 
CLR (AD) 4267 Bg 
MOVE‚M_#5004A, =(A7) 3F3C004A “JJ 
TRAP HL 4E4L HA 
HOVEA.L $00L8(A5) „Ab 28600018 (n 
HOVE,L 50010(A5) „SORDE CAA) 296D00L0DADE )n 
MOvE.L £0044A5) ‚DB 2020014 - 
SUBI,L #500800000,DO 948000800000 
HOVE.B_RODF6CPC) ‚DL 123R00B8 4 
BEO,S _ROOMC 6702 o 
SuBo,L #1,DD 5380 5 
poos _HOVE,L_D,SORES CAO) 2940DREG je 


ST-DIGGER 3: 


Foutloze programma’s zijn zeer zeldzaam, en ook komt het voor dat men een gekocht 
gene wenst aan te passen aan persoonlijke wensen. Meestal heeft men niet de beschikking 
over de ’source-code” van het programma. Deze disassembler, die interaktief werkt en labels 


genereert, maakt het mogelijk om de voor mensen onb ipelij eN 

egrijpelijke machine instructies ter te 
vertalen naar assembler taal, waarna de (veranderde) source dp behulp van een assembler ( 
GST) weer een programma oplevert. p 8 : 
ST-DIGGER Fl 45,- voor abonnee’s of F1 60,- voor niet-abonnee’s 


14 


EN Microsoft WORD (Rrp- 
ct zijn met d F-for- 
geneti pet FW+ format. CARTELLA: He 
mad) in ware kan men een file in HPGL-for- 
dere Jaten uittekenen op een zelfgebouwde 


(z/w) 


N ST voST: een verzameling TTP’s die de 
oASer jn staat stellen om elke aanwezige 
en gen nadere toelichting te voorzien. 
file Y pruikbaar via een command-interface. 
allee! 4 tekst-editor die wat primitief oogt 
gr cbruikersinterface. Is niet GEM- 
Wen geprogrammeerd. (2/w). BERUF: een 

ne met meer dan 150 verschillende 
datâ A. Kan handig zijn als men een 
verepskeuze gaat maken. (Duits) (2/w). REN: 
vel AD: een programma om uit te zoeken wat 
N peste verzet is bij racefietsen met 5 of 7 


et DEL 
versnel lingen. 


8 IS 
A NLUPE: het ultieme beeldscherm 
Jas. Men kan de vergroting staploos 
Arsellen en het vergrote beeld staat in een 
bnster Het is geheel volgens de regels 
gero mmeerd, dus is ook bruikbaar onder 
uTOS. Zeer veel instelbare parameters, 
jedereen het aan zijn behoefte en 
geruik kan aanpassen. Ook geschikt voor de 


falcon. 


4 579 Utilities 
[WP2FAX: maakt van een FW+ tekstfile een 
beeld dat door de meeste Fax- 
verzonden kan worden. 
een programma om de 
menwerking tussen Tele- of Junior-Office 
en _ 1WP2FAX te vereenvoudigen. 
GDOS2FAX: zet GDOS-files (GEM Meta- 
files) om tot een format dat 1WP2FAX weer 
kan verwerken. MAKE-UP: deze software is 
staat om kale ASCII-teksten te editen. Een 
hoop regelmatig verrichte handelingen 
nnen automatisch gedaan worden. PACS- 
(ELL: een shell om makkelijk te werken met 
al die soorten gecomprimeerde files zoals 
200, LZH, ARC, ARJ, ZIP SFX enz. Er zijn 
ines aanwezig om van archieven de 
inhoud te lezen. Werkt ook onder MultiTOS. 
w). PINHEAD: een utility om de 
gramma’s in de AUTO-folder en de acces: 
oires snel af te werken tijdens het opstarten. 


_A 580 Games 

_TEGENLAND is een Nederlandstalig tekstad- 
venture dat door de auteurs van het eerder 
verschenen Ring van de Hoop!’ op PD disk A 

65) is gemaakt. Het programma kent meer 
dan 150 uitgebreid beschreven locaties en 70 
voorwerpen. Een goed niveau kwa sfeer, 
verhaal en humor. (kleur en z/w) 


A SBlen 582 Games 

MEMORY is een bekend geheugenspel dat in 
deze implementatie in 256 kleuren werkt op 
de Falcon. (2 disks) 


A 583 
OEKOPLAN: bere 
Plaatsing van plant 
de (volkstuin. Er 
den met de eige 
Bewassen zoal 


kening van de optimale 
en en voedingsgewassen in 
wordt goed rekening gehou 
nschappen van de diverse 
onder als groeisnelheid, oogsttijd en 
en vlies en zonbescherming. OF KO 
koplan sane \tor om de invoerfiles voor Oe 
Samen te stellen. 


Be S85 Games (kleur) 

nd B: een zeer snel schietspel met ruimte 
ven ret en ontsnappingen door grottenstel- 
Sels, (ST, TT en Falcon, joystick) 


A 586 


LU : fj 

eten een automatisch vertaalprogramma 

ie ngelse teksten naar standaard Duits. 
Tt soms verrassende resultaten. ALICE: 


een editor voor si 
Onder MultiTOS, mpele taken. Ook werkend 


A 587 Games 

SEN: een snake-game waarbij de steeds 
Anger wordende slang in stukken moet 
worden geschoten. PRINTER: het uitprinten 
van ASCII teksten op de HP DeskJet. 
DOMINO: een versie van het bekende 
domino spel. (z/w) SINUS: een functie-plotter 
voor sinus curves. Handig voor scholieren. (2/ 
W) TRON: een spel waarbij twee tegenstanders 
racen met “light-cycles’ die een dodelijk spoor 
achter zich laten. ICONEER: een iconveditor 
voor gebruikers van Phoenix (database). 


A 588 Printen 

IDEALIST: een zeer bruikbaar programma 
om teksten uit te drukken. Talrijke instel- 
lingen en mogelijkheden. Deze versie 3.3 is 
verder uitgebreid dan versie 2.0 die te vinden 
is op disk A 308. 


A 589 t/m 594 Astronomie 

SIDUS ASTRUM: een volledig herbewerkte 
versie van dit astronomieprogramma dat 
reeds eerder op de disks A 533 en 534 te 
vinden was. Maar nu tevens met zeer veel 
data over sterren en objecten aan het 
firmament. Sidus Astrum kan sterrekaarten 
op vele manieren weergeven. 


A 595 Diversen 

INIT: zend bij het opstarten via de diverse 
poorten data naar de buitenwereld. Kan 
gebruikt worden om printers, modems enz. te 
initialiseren. SHOWIMAGE: een utility om 
teksten en beelden te tonen. Vervangt de 
bekende show/print/cancel van de desktop. 
MINICALC: een utility om een kleine 
handige zakrekenmachine na te doen. Met 
programma (source-)tekst in Pascal. T- 
KALENDAR: een kalender om termijnen, 
afspraken enz. in te noteren. Er zijn alarm-, 
attentie- en wekkerfuncties aanwezig. TERMI- 
NE: een compacte kalender om verjaardagen, 
AT V-dagen, feestdagen enz. in te noteren. TT- 
DESK: men kan de desktop van TOS 2.0x6 en 
3x een stuk verbeteren en handiger te 
bedienen maken. Menu-shortcuts en grotere 


eest 
TET lan Peer 


wil 
CCM Das atie, 
teerter Ji, 00 L 


eeb mind 

E dere 

HE Re: 
IE hik 
a Elon Panseer 
À wok tobjen ee 
úal oai fain en 3 
ae il De teast 
#4 geel deit mr TN 
Ba se Pda LE 
rente U keer ad Bers Watt 

Favor ouse claer Elst Et Vla waer NNU 


veevaerd HN ppm A wa et oat schen MT 
aud rame Erres: ? tie, mmteverd 
famat vevarratennie/lant ef 


ad 


A 583 OEKOPLAN 


vaars ORI 
jppen Sie mas englischen 
change 


gditar finden 
Edcor aatraden.. 
Dragen aaf 


A 588 IDEALIST 
wgn Nn en 

oe Ë 

iin = Dead 

es d Le 

aen, k 

bd Se ES Lemsbeerg 
A 589 SIDUS ASTRUM 


A Datel Kalender (ZUKCR S: 


Ii oe |E a) 
Mella HEE 


A 595 T-KALENDER 


A 


13 


STICHTING ST 


waver: C-Zagetnser, somt 
„eantratnenr „Cn-neee, 


A 573 BRAINWAVE 


feltene Steine: DOD hestzeit: 0007 


hen 


JE 


A 574 EUROPA 


f_ pseses Program wurde nit 
AcS und Pure Pascal ent 
wigelt 


zaistoedera 
iaer 
ad torens 


b rafsuab 
| mapstab soeichern 


Kuster 4 Cronar 2,900 |} 
filter 1 Me PID 


12 


[EELT 


ten worden. 16 
direct op de hoge sn 


570 Games - 
MINEX: men moet hef ht! 
mijnenveld re À Y, Î oe 

el 'Scotlan , 
ri ‚n_ spionnen rate 


10 x 10 moet ME d 
zeer lastig. (kleur) Te HO 
versie. Zeer een dig (lj gen varta 
men moet binnen een steld le kn tegen 
tsen. TWE | fl 
erat en TI: een variant ike 
es vn lenie eeft ook 
: 
orbis in zh ‘Space Invaders’ (z/w) 
71 Games (z/w) &, 
aa een emulator voor de bekende An 
computer. In deze uitvoering ne ee 
toetsenbord. Zeer veel spelletjes zijn op 
disk aanwezig. 


A 572 Games (z/w) 
TI-QUIZ: een vraag 
Duits. Zeer veel vV 


4 B 7 i 
D- disk A 42. SCHA: 


spel 'Ballerburg’ OP het 
rin een kogel over 
DIS ease oet zelf het speelveld 


speelveld rolt. Men moet 
veranderen om de kogel vrijbaan te geven. 


A 573 Educatie Ô 
BRAINWAVE: een universeel leerprogram 
ma, dat naar de wens van de gebruiker 
uitgebreid en aangepast kan worden. Er zijn al 


enkele thema’s aanwezig (in het Duits). (z/w 


en Falcon). 


A 574 Games (z/w) 
EUROPA: een strategies 
2053 de macht in Europ 

MINENFELD: een spel met een mijnenveld. 
MASTERMIND: een uitgebreide variant van 
dit bekende spel. ADAROD: lijkt erg veel op 
het bordspel ’Dorada'. HANGMAN: een 
variant op het bekende ‘HangMan’. MERK: 
MAL: een variant op het overbekende Memo: 
ry’ spel voor twee personen. Men kan ook 


tegen de computer spelen. 


pel waarin men anno 
a dient te veroveren. 


A 575 Games 

BALLS: een Arkanoid variant. Men moet met 
een stuiterende bal een muur afbreken. (z/w). 
CONQUERER: een vechtspel waarin groepen 
krijgers een slag uitvechten. Maximaal 6 
spelers. (kleur), WURM: een ’Snake” variant. 
Een worm kruipt over het speelveld en wordt 
steeds langer. Eigen speelvelden zijn te maken. 


(z/w) 


A 576 Diversen 

PROJECTOR: het afbeelden van Mandelbrodt 
grafieken. (z/w en Falcon), POLYREG: het 
afbeelden van meetgegevens en het fitten van 
cen n-de graads polynoom, Handig voor te- 
chicí, C-COMPLEX: een bibliotheek met 
functies voor het gebruik van complexe getal- 
len ín Pure-C. W2WP: converteert teksten die 


| 

| ntaster 

begraotjeren 
gateroald © | tE 

Kia/ar 


rn Mea 


BeschrL{tung 


| 
d hate, s k 
al 


! 
| ze 
vant 
hl 


A 576 PROJECTOR 


Mimeis 


ne 
utre Pam 
ladigkelt ie 


B Eehtzeit 
ja} Eentget senden 00 


Haustelge nt 
O Javerse Darsteriugg ern A 


Optionen 
E) hauszerger toigen 


D Nuszelger an-/ | 
B renster enretgg scheen | 
0 Konaattainies 

0 freu/ Sm 


nur Jatofenster 
nit Proaent 
ef 


De) 0 Ce | —— 


A 579 MAKE-UP 


chiver Uutee 15 
Dive WP TTT nd 
ME) 
u hog attrinater of files 0 BEM Md 
slrears archi dit P dist brik 
Els ielen cennorisne LEMON 
tat al 5 af 
eek mts Lade 
gave settin eN Ears sE 
Toad servings — S- (lar0 HEA 
gils 


lage tor oeers 
„Aj an tedicater 


optians! Zr 


De MA 


marre mr me ED 


A 579 PACSHELL 


A 576 CARTELLA 


PUBLIC DOMAIN 


A _MAN 


gn 


N 560, cen soort agenda om afspraken 
rte nissen) bij te houden over diverse 
gebe N zowel bruikbaar als ACC en TTp 
perl CWORD: een hulpmiddel voor het 
iet en oplossen van kruiswoordpuzzels. 
mal mine veldgrootte is 50 x 50,(2/w) IN- 
MAN EROLL: een MIDI-manager die gebruikt 
worden om eigenschappen van appara: 
kar in te stellen die alleen maar via MIDi 
wr paar zijn. Functioneert ook als synth- 
ve à en mixer voor 16 kanalen, Werkt als 
dito of PRG. (kleur en z/w) MONO-=FMU: 
Ao pmen een kleurenscherm, dan kan men 
pehulp van dit programma toch vele z/w 
gamma's draaien. IMGIDX: met ait 
peoerama kan men bijhouden welke IMG 
pro! dingen men heeft en waar ze op staan. 
resultaten kan men uitdrukken of op disk 
bevaren. COMPACT: print m zeer gecom- 
‘meerde vorm directories uit, Geschikt voor 
inkjet-printers en Epson-compatibelen, TEL- 
pAT: een database die geschikt is voor namen, 
gdressen en telefoonummers, 


E 4 561 Games (2/w) 

SPACEBALL speelt men met twee spelers of 

Ee speelt tegen de computer. Een soort 

E pasketball, maar, dan tussen zwevende ruimte- 
vaarders. (joystick) 


4 562 Printen . 

por gebruikers van de HP Deskjet-printer. 
Drivers voor Calamus, Degas en WordPlus 
‘zijn aanwezig. Een programma om screen- 
dumps printen is aanwezig. Verder diverse 
gramma's om de Deskjet in te stellen. 


A 563 Database 

ETIKET: een Nederlandstalige database die 
_ gericht is op het ordenen en bijhouden van 
gdressen. De uitprintmogelijkheden zijn 
speciaal gericht op het printen van etiketten. 
OPUS: een spreadsheet met veel toepassingen. 
_Grafisch goed verzorgd met de mogelijkheid 
om ‘charts’ te maken. Kan gebruik maken 
van GDOS. (shareware) (kleur en z/w) 


A 564 Astronomie 

_SKYMAP: versie 1.03 van dit programma dat 
afbeeldingen geeft van de sterrenhemel. Een 
uitgebreide lijst met namen is aanwezig. Is 
traag in het berekenen. Verder op deze disk 
nog een speeltje voor de late avonden: 
HACKER in versie 1.03 is een Engelstalig ad- 
venture game zonder grafische afbeeldingen. 


A 565 Utilities 


A 566 Fysica/Chemie (z/w) 

OURIER: door het sommeren van een 
ntal sinus-functies kan men elke gewenste 
iodieke) curvessamenstellen. Ook het om: 
eerde is mogelijk: een signaal uitsplitsen 
een aantal simpele sinus-functies, Van een 
gnaal ook het frequentie spectrum bepaald 
Worden. GEMNMR: het simuleren van dyna- 


BAARLOML UC n 
en 


gi MNR spectra, Deze software maakt 
fytaten „om, rekening houdend met 
ratuur riete effecten, tijds- en tempe 
Grafiek lankelijke spectra na te rekenen. 
GL-pi en kunnen geprint worden of als HP- 
plotfile worden opgeborgen. (,/w) 


A 567 Utilities (z/w) 
gd disk staan diverse icon-editors die 
PH-IGOED. het Phoenix-lcon-Format zoals: 
cöbeln rien , Oee a ng 
\ abase Phoenix kan gebruiken. 
GEMIC-ED: een editor voor het bemerken 
bes ICONS zoals ze gebruikt worden voor de 
esktop (32 x 32 pixels bij TOS 2.x en hoger) 
en de ‚RSC files (max 64 x 64). Iconen 
kunnen als C-source opgeslagen worden voor 
opname in eigen programma’s en voor 
gebruik in RSC-construction sets. GM-ICED: 
een editor om muisvormen te maken. Zo kan 
men eigen zaken verzinnen zolang men maar 
16 X 16 pixels gebruikt. Er kan ook een Omi- 
kron Basic source tekst aangemaakt worden. 
DTICED: een editor die er voor dient om 
Desktop-icons te maken en te bewerken. Zeer 
geschikt voor gebruikers met TOS 2.0x en 
hoger. KEKDOSE: bekijk de inhoud van de 
cookie-jar, De inhoud van algemeen bekende 
cookies worden geïnterpreteerd in begrij: 
pelijke vorm. 16-MHZ-C: met dit program- 
ma in de Auto-folder kan men direct de STE 
op 16 MHz zetten. SCR-SAVE: dumpt een 
screen naar schijf. DIGI-UHR: de tijd rechts 
boven op het beeldscherm WIN-UHR: een 
klokje (met wijzers) dat de tijd in een venster 
weergeeft. 


A 568 Financieel (z/w) 

M-BOERSE: voor het beheer van allerlei 
waardepapieren zoals: zero-bonds, opties, 
aandelen,  floaters enz. LIQUIDAT: een 
programma voor Duitse huisartsen om te 
zorgen dat de afrekeningen op tijd en met de 
juiste bedragen verzonden worden. NAEHR- 
WERT: het bepalen. van de voedingswaarde 
van een maaltijd. Men kan van 12 verschil 
lende chemische stoffen de hoeveelheid 
bepalen (vitamines, mineralen, cholesterol 
e.d). (Duitstalig) 


A 569 Utilities 

KOLUMBUS: een pakket dat bestaat uit editor, 
shell, makerutility, commandline interface, 
on-line help, sortering, datamanager en nog 
veel meer. (z/w) FINDER: hiermee kan men 
in teksten zoeken naar zinsnedes. Werkt 
zowel als prg als acc. POINTER: hiermee kan 
men getallen vanuit het ene getalsysteem 
overzetten naar een ander. SHAKE: een acces- 
soire om de fysische volgorde van files in een 
folder te veranderen. SMURF: een program: 
ma om op een laag niveau in files te kijken. 
De inhoud van sectoren wordt zowel als tekst 
als in hexadecimale vorm weergegeven. COO- 
KIE: een setje met functies voor Turbo-C 
gebruikers voor het gebruik van de cookie jar. 
FOLDER-CLEAR: tijdens het opstarten kan 
men beslissen of folders (alsnog) geleegd moe: 


at 


roeden CNE 
enter, | „tet 
Gd Gea) 


A 568 M-BOERSE 


LN en 


ee ma, 


Ë 


Derstel lung 


r Teeretle 


ed oen 


754 
7% 65 
70 
U 
6E 1E 
80 an 
ze 63 
765 
853 
20 62 65 
go on 
616 
Et 


A 570 CENTIPEDE 


MIKEX Spiel 
Eend 


Fenster wechseln AL 
Fenster schliegen AU WJ 


alhasil 
A 570 MINEX 


STICHTING ST 


Bn tere, HBC Spel der Persie Schahurt 


Belt oft HAC 1 prfererel 


A 554 JENSEITS 


noe {ront AL FE 
Crossuord font sd 
Sauart SIZE p old granophone record 
za hege dram one of hastrd 
Hegar hours ont hes | 
brie Fenaant set dada 
zz Hous house paments 
psts odoardiy steg and 
Bean prison and CAI 
Werc vermin In ef 
ziele hont pier fre eb zat 
ze Hants AE bien te aaotter Invitak 


| aats leg Ie in 
5 = Play 

nn zbast be atb Army feu 
nn he 


ke {ront 
Clues font 


pake ront 
Kelp fant 


‚Al 
1 
1 


Z Tmis type of ball bs tet 
L - adult, (riend goes round 


a 
Blaas, wawmard numats 6) 
an 


A 560 CROSSWORD 


enseits 4 Flu eh ht 
ame wi ' ih 
ve Ä wife) À geellen ef h ivier 
gen vk Pe rij van de © 
herd Ee an pele n te peleven 
eel die r vele av 
betrede 
zijn. | 
„peschrijving 
re Dak he een database sar 
ee ha te werker. rd bidt 
ie men heef! wel Adi 
verwij 
3,1 nodig 
be ekende 
A 556 Games dat vn er bekend 


EN: een Vâ 
A) spel met poontjes ef 


m 
L: een grole ve omino, 
iis met bijvoor celd Do Rfinen, ae 
Kal pn, Leblon, Master mit Wee 3 
en Puzzle, Quadrix, REEL eon 
ke pan olitaire. wuR met wee 
marhe 6 gbbelstenen 5 a Mt 
veelkantige pbbelsenen ee ee 
‚ys een nieuwe „oe 
di zijn 10 Eoeilijkheidsgraden 


ze goed Mm 
een volgen 
simpel, maar 
SCHADIST: 
zodanig met bouwsel Gen 
kogel van het beginpun! 

E rollen. y-GAM 


de ene hoek naar 
boxring moet zien fe komen. SC 
Klein Duitstalig tekst-adventure. 


A 558 Utilities 


EXPANDER: met behulp d 
kan men diverse GEM- programma s acti 


veren. Wel moeten de programma’s zich 
netjes gedragen, maar gaat het goed, dan kan 
men gelijktijdig op diverse programma’s toe 
grijpen. Verder diverse utilities zoals: FCopy 
3, Sysinfo, Select, Eddy, AutoSort, Timer, 


TestMem. 


van deze accessoire 


A 559 Financieel 

CHARTS: een complex programmâ dat 
ontworpen is om de beurskoersen in de gaten 
fe houden. Alle standaard methodes zijn 
aanwezig. De resultaten kunnen op vele 
manieren worden afgebeeld. (z/w). DYNA: 
speciaal gemaakt voor het beheer van 
aandelen portefeuilles. Men kan een inzicht in 
de huidige en toekomstige rijkdom krijgen. 
Werkt alleen met Duitse TOS. KALENDER: 
een kalender de rekening houdt met regionale 
en nationale feestdagen in Duitsland. 


{ " 
Ei 
4 fee Linn 
| ‘ NT 


A 567 DESTOP IC 


nt of in de toekomst bevinden. Zo kan 
weten komen welke satelieten men 
Kan zien overkomen aan de nachthemel. Het 
rogramma is bruikbaar voor het volgen van 
radio-amateur satelieten (richten van ont- 


vangstantennes). Lijkt veel op ‘Orbit’ (PD-disk 
A 24 of B 13). 


a 545 Comprimeren n 
sT zip 20 maakt het mogelijk om files 
afkomstig van de PC en aldaar gecompri- 
meerd. met PKZIE, uit te pakken (ontzippen) 
op de ST. Dit programma is ook in staat om 
files te comprimeren (zippen) compleet met 
sub-directory structuren! Ook kunnen zelf 
uitpakkende files (en programma’s) worden 
maakt.Het programma Is ook oproepbaar 
vanuit commando-shells. (z/w) 


A 546 STOS 

Gebruikers van games of andere software die 
geschreven is in STOS Basic, hebben proble- 
men als ze over gaan op een nieuwe versie 
van het operatingsysteem (TOS). Op deze 
disk staat een nieuwe loader, die het mogelijk 
maakt om nu ook oudere STOS-games op 
moderne ST's te draaien. Zelfs op de TT 
blijkt de meeste STOS software nu wel te lo- 


pen! 


A 547 Games (kleur) 

MYSTIC WELL is een game dat door twee 
spelers (elk met hun eigen joystick) gespeeld 
kan worden. Men gaat op avontuur en moet de 
wereld redden met behulp van een magiër, 
een priester en een krijger. 


BACKUP: een simpel backup-programma 
voor de harddisk. Aan de hand van lijsten met 
wildcards kan men selectief te werk gaan. 
DEX: een accessoire om leuke patronen 
erm op te bouwen als men even de 
aan zijn lot over laat. Voorkomt het 
van het beeldscherm. DG-TRIO: 
S om de datum/tijd te zetten, 
in het oog te houden en om de 


gaan. DRVCORR: een correctieprogram: 
m een foutje te repareren waarvan men 
hebben bij gebruik van een Quantum 
harddisk, ICD adaptor en TOS 1.2. GLIB: een 
C-Easy-Gem bibliotheek voor Turbo (Pure)-C 
gebruikers om simpel een grafisch interface 
te maken. MAUSWIN: een accessoire die er- 
voor zorgt dat steeds het venster dat zich 
onder de muispijl bevind actief gemaakt 
wordt. Dit kan handig zijn. MENUDLX: voor 
gebruikers van GfA Basic 3x die wat 
ontevreden zijn over het simpele menu dat 
hun normaal ter beschikking staat is dit een 
oplossing, wigs 122 

be rd 


A 549 Astrologie 


copen te berekenen 


zomer- en wintertijd via tabellen (alleen voor 
Duitsland aanwezig), De resultaten kunnen op 
zowel Epson- als NEC-compatibele printers 
worden uitgedrukt. Shareware. (2/w) 


A 550 Games (2/w) 

CIRCLE: een schuifspel waarbij men met 
delen van ringen werkt. Men moet ze op 
velden plaatsen en dan door verschuiving éen 
aaneengesloten geheel krijgen. Er zijn allerlei 
onverwachte effecten zoals magnetische pun: 
ten, afstotende stenen en teleportatie velden. 
NIBBLE: een variant van een 'snake’-game. 
Met de cursortoetsen bestuurt men een slang 
die door voorwerpen op te eten steeds langer 
Wordt, Kom niet met je staart in de knoop! 


A 551 Utilities 

BOOTMENU: met dit programma als eerste 
in de Auto-folder kan men de configuratie 
bepalen waarmee men opstart. Niet alleen de 
programma’s in de Auto-folder en de 
accessoires op de boot-disk kunnen worden 
gekozen, maar ook de desktop.inf en new- 
deskinf files en de eventuele assign.sys. 
CLOCKDRV: een multi-function utility- voor 
het beschermen van het beeldscherm, het par: 
keren van de harddisks en het bijhouden van 
de datum-tijd. Tevens is er een driver voor een 
DCF-17 ontvanger van de precieze (atoom-) 
tijd. GROB: zet afbeeldingen in het JMG for- 
mat om tot GROB-files voor de HP-48-SX en 
omgekeerd. Ook Doodle- en Degas-plaatjes 
kunnen worden ingelezen. FUNKTIONPLOT. 
versie 1.5 van dit programma om funkties te 
plotten, nulpunten, extremen en buigpunten te 
berekenen. Het heeft een grafisch interface 
met veel manipulatie mogelijkheden. GRA: 
FIAS: leest HPGL-commando’s in en 
bestuurt een zelfbouwplotter via de Centro: 
nies poort. Er zijn aanpassingen mogelijk aan 
de hardware. STARTUP: versie 3.5 van dit 
programma om de boot-configuratie te 
kiezen. Zorgt ook voor GDOS-drivers en 
fonts. 


A 552 Games en muziek 

PUZZLE: men kan een afbeelding opdelen in 
talrijke puzzelstukjes van instelbare grootte. 
En dan maar puzzelen! (z/w). CLEVER- 
SOUND: en accessoire die op de achtergrond 
X32 geluidsfiles kan afspelen. KLIMPER: een 
editor voor noten die heel geschikt is voor de 
gewone MIDI-gebruiker. Noten kunnen zowel 
via MIDI worden ingegeven als via het nor- 
male toetsenbord. De software is meer gericht 
op de weergave van geluiden dan op het netjes 
noteren van muziek in notenschrift. (Demo, 


z/w) 


A 553 Games (z/w) 

BUSManager: een —_ management _ game 
(Duitstalig) waarin men moet proberen een 
busbedrijf rendabel te maken, Men moet slim 
gebruik maken van de wet van vraag en 
aanbod, 


PUBLIC DOMAIN 


gm 


Abate Egge Pier german Miite 
f gen EEN 


TABEL OE 1000 


IC) statt dochtarnat (Befehl: 


A 552 PUZZLE 


e 
| _Aewsin 


A 553 BUSMANAGER 


NOL 


STICHTING sT 


< 
: velend 86 ade ets 
Ì jr liver Hir rs 
E poard. GER o-interpre ee TET re 
€ 0-1 É 44,66 IJ ET D 
Nn geluid van il ig en COM ge uik oM me AR Ds EN 
mn pingel meer: Hb ingericht v or ë speciale 54 


n 
i jinkers. ZO zij ses on 
bek om armankelijkeden pr TER Mi 
d in in de gaten te how ie je mogelijk 
NER: eet kalender met uitge f ) 
' plan uw kost ú 
TENDER om op rl vei \ e 
extensies te verande din arddisk tege 
kunnen ook partities ene 2 
overschrijven me hie 
ERBUCH: een verz Ar 
5 heks page ukers. F 
Zeer bruikbaar voor F de hert de 


? ts boven OP | t 
ü pn LNARRIEE ARJ-files vanuit de 
ij : 


uit te pakken op eefl ST. 


vain in 1 
E BED) 
HEE MEinTe 


Cele) 


\ 
ie dr 


ZP} 
van rv en) 


e PC-wereld) 
PS anar 
[teiete } | Me ol 
nn A5 OE pelt NP me KES: 
ES: een À b (ture [aan Pen 
en Paed met vele verrassingen. DA SSN 
bachian ie eg door een mijnenveld zon Mera) DE 
DE EXODROM: be: Ee U D 
2 


LLLË 


der opgeblazen te worden. kf 
vrijd de ingesloten schepen. Daartoe m 


: ie t 
men op onverlaten schieten wat energie kos A 545 ST-ZIP 2,0 


en moet men obstakels omzeilen. ( ten 4 
w). RAILWAY MOTION: een versie van fn 
‘piping game’. Zorg dat een trein Ra 2 ij 
ne S weg ontspoort. Daartoe moet men € 
Enne eengesloten rijbaan maken. (z/w). 


TN 


ZL 


A 540 Games (z/w) Ait 
KNUDDELS QUEST: een combinatie van een 
actie-, een behendigheids- en een denkspel. 
Men loopt in een doolhof vol hindernissen en 
gevaarlijke griezels. Onderweg kan men goe: 
deren verzamelen, waaronder bommen die 
dienen om tegenstanders op te blazen. 
TRAMPOLINE: een behendigheidsspel dat 
veel weg heeft van het bekende ’Break-out’ 
game. In deze variant geen balletje, maar een 
mannetje dat opspringt vanaf een trampoline. 


A 541 Diversen 
DG-FUNK: voor het examen zendamateur 
moet men vele afkortingen en begrippen uit 
dit internationale wereldje kennen. Dit pro- 
gramma dient om het leren te vergemakke- 
lijken. (Duitstalig, z/w). DUNKELKAMMER: 
zeker als men foto’s in kleur afdrukt, moet 
men op de juiste wijze te werk gaan en alle 
handelingen zoveel mogelijk standaardiseren. 
Dit programma is daarbij behulpzaam. VO- 
KALIX: voor het leren van Engelse woorden 
door Duitsers, LIGATAB: een Programma om 
tabellen bij te houden met uitslagen van sport- 
evenementen, zowel individueel als per team, 
Export naar een tekstverwerker is mogelijk. 


The greatest Hits Collection 
16 Superhits 


Bauiestiee ziet 
da) Be pe} 

hasrdetans | Gete ® Zip A 542 en 543 Games (z/w) - 10) 
Kofornat nas schen Lap of the Gods: een rollenspel waarbij men Tu EA Sn wat B | 
id huid kan kruipen van een tovenaar, een |M, ian dap Ue eige: hi 

eit, een krijger of een Bids. Men krijgt een Heen EE 
eigen karakter, dat in de loop van het spel Eese hat EEN 

u 

4 

B 


uier, 


Infornatlon 


hogrelfen 


A 544 Astronomie (z/w) 
ï SAT 402 is een Programma o; 
t 
A 542 LAP OF THE GODS komen waar diverse kunstmanen zie 
i 


A 551 CDBASE 
En 


Zaubern Bestechen 


a 


PUBLIC DOMAIN 


gm 


nt of in de toekomst bevinden. Zo kan 
eten komen welke satelieten men 
kan gie overkomen aan de nachthemel. Het 

rogramma is bruikbaar voor het volgen van 
radioamateur cheat lan en and 
vangstantennes). Lijkt veel op “Orbit” (PD-disk 


A 24of B 13). 


mome! 
men te W 


A S45C omprimeren 

sT ZIP 2.0 maakt het mogelijk om files 
afkomstig van de PC en aldaar gecompri- 
meerd met PKZIE Uil fe pakken (ontzippen) 
op de ST. Dit programma is ook in staat om 
files te comprimeren (zippen) compleet met 
sub-directory structuren! Ook kunnen zelf 
uitpakkende files (en programma’s) worden 
gemaakt Het programma is ook oproepbaar 
vanuit commando-shells. (z/w) 


A 546 STOS 

Gebruikers van games of andere software die 
geschreven is in STOS Basic, hebben proble- 
men als ze over gaan op een nieuwe versie 
van het operatingsysteem (TOS). Op deze 
disk staat een nieuwe loader, die het mogelijk 
maakt om nu ook oudere STOS-games op 
moderne ST’s te draaien. Zelfs op de TT 
blijkt de meeste STOS software nu wel te lo- 


pen! 


A 547 Games (kleur) 

MYSTIC WELL is een game dat door twee 
spelers (elk met hun eigen joystick) gespeeld 
kan worden. Men gaat op avontuur en moet de 
wereld redden met behulp van een magiër, 
een priester en een krijger. 


A 548 

BACKUP: een simpel backup-programma 
voor de harddisk. Aan de hand van lijsten met 
wildcards kan men selectief te werk gaan. 
BILDEX: een accessoire om leuke patronen 
op het scherm op te bouwen als men even de 
computer aan zijn lot over laat. Voorkomt het 
inbranden van het beeldscherm. DG-TRIO: 
drie accessoires om de datum/tijd te zetten, 
telefoonkosten in het oog te houden en om de 
betekenis van de kleurcode van weerstanden 
na te gaan. DRVCORR: een correctieprogram: 
ma om een foutje te repareren waarvan men 
last kan hebben bij gebruik van een Quantum 
harddisk, ICD adaptor en TOS 1.2. GLIB: een 
C-Easy-Gem bibliotheek voor Turbo (Pure)-C 
gebruikers om simpel een grafisch interface 
te maken. MAUSWIN: een accessoire die er- 
voor zorgt dat steeds het venster dat zich 
onder de muispijl bevind actief gemaakt 
wordt. Dit kan handig zijn. MENUDLX: voor 
gebruikers van GfA Basic 3x die wat 
ontevreden zijn over het simpele menu dat 


hun normaal ter beschikking staat is dit een 
oplossing. 


A 549 Astrologie 

AD ASTRA is een programma om horos- 
copen te berekenen aan de hand van het ge- 
boortetijdstip. Er wordt rekening gehouden 
met de plaats van geboorte en eventuele 


zomer- en wintertijd via tabellen (alleen voor 
Duitsland aanwezig), De resultaten kunnen op 
zowel Epson- als NEC-compatibele printers 
worden uitgedrukt. Shareware. (2/w) 


A 550 Games (z/w) 

CIRCLE: een schuifspel waarbij men met 
delen van ringen werkt. Men moet ze op 
velden plaatsen en dan door verschuiving een 
aaneengesloten geheel krijgen. Er zijn allerlei 
Onverwachte effecten zoals magnetische pun- 
ten, afstotende stenen en teleportatie velden. 
NIBBLE: een variant van een ’snake’-game. 
Met de cursortoetsen bestuurt men een slang 
die door voorwerpen op te eten steeds langer 
wordt. Kom niet met je staart in de knoop! 


A SSI Utilities 

BOOTMENU: met dit programma als eerste 
in de Auto-folder kan men de configuratie 
bepalen. waarmee men opstart. Niet alleen de 
programma’s in de Auto-folder en de 
accessoires op de boot-disk kunnen worden 
gekozen, maar ook de desktop.inf en new- 
deskinf files en de eventuele assign.sys. 
CLOCKDRYV: een multi-function utility voor 
het beschermen van het beeldscherm, het par- 
keren van de harddisks en het bijhouden van 
de datum-tijd. Tevens is er een driver voor een 
DCF-77 ontvanger van de precieze (atoom-) 
tijd. GROB: zet afbeeldingen in het „IMG for- 
mat om tot GROB-files voor de HP-48-SX en 
omgekeerd. Ook Doodle- en Degas-plaatjes 
kunnen worden ingelezen. FUNKTIONPLOT: 
versie 1,5 van dit programma om funkties te 
plotten, nulpunten, extremen en buigpunten te 
berekenen. Het heeft een grafisch interface 
met veel manipulatie mogelijkheden. GRA- 
FIAS: leest _HPGL-commando’s in en 
bestuurt een zelfbouwplotter via de Centro- 
nics poort. Er zijn aanpassingen mogelijk aan 
de hardware. STARTUP: versie 3.5 van dit 
programma om de boot-configuratie te 
kiezen. Zorgt ook voor GDOS-drivers en 
fonts. 


A 552 Games en muziek 

PUZZLE: men kan een afbeelding opdelen in 
talrijke puzzelstukjes van instelbare grootte. 
En dan maar puzzelen! (z/w). CLEVER- 
SOUND: en accessoire die op de achtergrond 
X32 geluidsfiles kan afspelen. KLIMPER: een 
editor voor noten die heel geschikt is voor de 
gewone MIDI-gebruiker. Noten kunnen zowel 
via MIDI worden ingegeven als via het nor- 
male toetsenbord. De software is meer gericht 
op de weergave van geluiden dan op het netjes 
noteren van muziek in notenschrift. (Demo, 
z/w) 


A 553 Games (z/w) 

BUSManager: _ een … management _ game 
(Duitstalig) waarin men moet proberen een 
busbedrijf rendabel te maken. Men moet slim 
gebruik maken van de wet van vraag en 
aanbod. 


Ate fiope Pet EN ov 


vr erb 


(Zoon: 


0 
Ed 


Ce) Ce) 


A 552 PUZZLE 


[Zaasin 


A 553 BUSMANAGER 


_ eee ev 


ra 


STICHTING ST 


Wp 
GEN Me IT den iris Urs 
ibid en Eleo: -AAoCd den VAD Pirgy 1609 


st keybor ando ut É 1 
gid van het k gen comma gebrui ken Maa RN 


gel 4 
| meer hae: 
rie peciaal js ingerie 
van compilers € 
bevelen oM afhank 
derling in de gaten 
NER: een kalend ie 
ane pjan uw kost” 
-E BEIEIE | heden Plan es et nelle r id Ae 
er DER: om oP Als 
HER : fl ne i veranderen. ddisk tegen 
KEER) OG 5 extensies te verandere” Ge parddi ge 
Cala Late kunnen ook partities tb: Gw) wi 
overschrijven beveiligd hit Duse 
ERBUCH: 174 L u 
A 538 TERMINER TERBUC bat wat soli en 
ruikt ruikers. 
Zoer vruktadr voor hed ax 
Kee RAR ay RJ-files (vanuit de 
tijd neer. UNAR}: of en 
PC-wereld) uit te pakken op €€ 


linker en 
n lijkheden tuss! ERM 


net ul 


mm 


SPEC 
pen 


POINTS : oenen 


GR 
=K AUS jin de trant van 
BES: een spe! ! MI 
P bere daf dan met vele vert zl 
NEN: zoek je weg door een ed wie 
cb /E, : 
eier inde Daartoe moet 


ijd de ingesloten sc! 4 

XODRÓ a B onverafen schieten ne Corse BR 75 ST-ZIP 20 

eilen. ) 

Roder w) ne NOTON 6 versie van het 

Wing game’. Zorg dat een trein niet op A 
weg ontspoort. Daartoe moet men €en 


eengesloten rijbaan maken. (z/w). 


Dverurite #1 jes 
zi} Recarse subdirs 
Jot Bytes | 
vs Ster; 


es (Z/W) ; 
nn iben Oe een combinatie van en 
actie-, een behendigheids- en een denkspel. 
Men loopt in een doolhof vol hindernissen Sn 
gevaarlijke griezels. Onderweg kan men goe 
deren verzamelen, waaronder bommen die 
dienen om tegenstanders op te blazen. 
TRAMPOLINE: een behendigheidsspel dat 
veel weg heeft van het bekende 'Break-out 
game. In deze variant geen balletje, maar cen 
mannetje dat opspringt vanaf een trampoline. 


A 541 Diversen 

DG-FUNK: voor het examen zendamateur 
moet men vele afkortingen en begrippen uit 
dit internationale wereldje kennen. Dit pro: 
gramma dient om het leren te vergemakke: 
lijken. (Duitstalig, z/w). DUNKELKAMMER: 
zeker als men foto’s in kleur afdrukt, moet 
men op de juiste wijze te werk gaan en alle 
handelingen zoveel mogelijk standaardiseren. 
Dit programma is daarbij behulpzaam. VO- 
KALIX: voor het leren van Engelse woorden 
door Duitsers. LIGATAB: een programma om 
tabellen bij te houden met uitslagen van sport- 
evenementen, zowel individueel als per team, 
Export naar een tekstverwerker is mogelijk, 


A 542 en 543 Games (z/w) 


Larttorst f Eh OEE ar 
Lap of the Gods een rollenspel waarbij men 5 Be B vaman rar EH 
in de huid kan kruipen van een tovenaar, een Mans, Hlote Uitimsser HE id 
ee ds de osnith Pang : 
elf, een krijger of een gids. Men krijgt een Aerin Dent kn Pi 
eigen karakter, dat in de loop van het spel IE Been H 
enigszins kan veranderen Erge Bgg vee ij ES 
b 8 
Seven ABE hare dag FS 
EN Ee 


Bike in breanland 


A 544 Astronomie (z/w) 


SAT 402 is een Program 
A 542 LAP OF THE GODS komen waar diverse aan zn 


A 551 CDBASE 
En 


Es 


PUBLIC DOMAIN 


A 523 Database 

VIENNA: een database over deze Oosten- 
rijkse stad, Vele adressen, landkaarten, bus- en 
metro-lijnen zijn op te zoeken. 

A 524 Games (Z/W) 

TI-PUZZLE: een puzzle-spel waarvoor men 
Eigen afbeeldingen kan gebruiken. Tl 
CRACK: conversie van z/w beelden voor 


TI-Puzzle. 


A 525 Games (kleur) 
TI-PUZZLE: als disk A 524 maar dan in 


kleur. 


A 526 (SS) Games (z/w) 

GERHILDS's Challenge: een kruising tussen 
golf en biljart. Een behendigheidsspel met een 
bal. MINIMIND: een variant op Mastermind. 
Raad de vier combinaties, wat niet makkelijk 
is door de vele mogelijkheden! 


A 527 Diversen (z/w) 

ST-FORMULAR: een programma om 
formulieren te maken en te drukken. Men 
kan zeer precies teksten plaatsen. SCEDIT: 
een snelle sourcetekst-editor die wat op 
TEMPUS lijkt. Alle normale functies zijn 
aanwezig. CALAMUS: diverse fonts (Balloon, 
Zibi, Skyline enz.) aanwezig zowel in gewone 
als italic uitvoering. 


A 528 Utilities 

Een aantal zeer veel gebruikte utilities die in 
de praktijk zeer handig zijn, staan op deze 
disk verzameld. Bijvoorbeeld: CPANEL en 
COMBINED zijn multi-function accessoires, 
FCOPY3 is handig om disks te copieeren, 
FREERAM geeft op hoeveel geheugen de hele 
tijd beschikbaar is, STARTGEM om na het 
booten direct in je applicatie terecht te komen, 
DATETIME om de klok goed te zetten, RES- 
CUE om zojuist gewiste files terug te halen, 
QMUIS om de muis sneller te maken enz. 


A 529 Diversen 

ST-UTIL: een programma dat van alles kan 
met de drives en de zich erin bevindende 
disks. ILLUSION: een spelvariant van de 
bekende Rubic Cube. LIFE: een uitvoering 
van het bekende Life-game volgens Conway. 
STAM: een demo van een programma om 
stambomen te maken. 


A 530 Utilities 

BOOTCOPY: gebruikt men de computer zeer 
geregeld voor dezelfde taak, dan kan het 
handig zijn om op te starten met een auto- 
matisch gevulde RAM-disk. Dit en nog veel 
meer kan dit programma. DUMP-AS: een 
omvangrijke monitor voor disks, files en 
geheugen. Veel functies zijn aanwezig. (z/w). 
FFF3: een Fast File Finder die als accessoire 
gebruikt kan worden voor het opsporen van 
files op de harddisk. NO-CLICK: zet de key- 
klik af, zodat men minder aan geluidsbelas: 
ting is blootgesteld. SETTIME: heeft men een 
harddisk en geen ingebouwde klok, dan is dit 


programma handig. STDCAT: versie 5 van dit 
programma om de externe opslag niet alleen 
via disk en/of partitie te benaderen maar ook 
via eigen samengestelde ‘secties’, UNPMEF 
DA: een emulator om op een kleurenmonitor 
toch z/w programma’s te kunnen draaien. 


A 531 Games 

BITS: zoek de ’bits’ op die onder verschuifba- 
re stenen zijn verstopt. GPPD: een autorace 
spel waarbij men moet racen tegen zes andere 
Somputergestuurde auto's. Men heeft een bo- 
venaanzicht van het parcour. Er zijn 16 ver- 
schillende circuits, (z/w, joystick). KNIFFEL: 
een dobbelspel waarmee men met 5 stenen de 
beste van drie worpen moet gebruiken om te 
Winnen. LYRICS: een bal beweegt zich over 
een speelveld. Als men de beweging bijstuurt 
dan zijn er talrijke verrassingen te beleven. 
KAMP. het aloude bekende PacMan in een 
nieuw jasje. 


A 532 Games 
Het bekende OXYD game in een versie die 


ir is voor de TT en de Falcon. (sharewa- 
re) 


A 533 en 534 Astronomie 

Sidus Astrum kan sterrekaarten weergeven 
waarbij men allerlei zaken kan opgeven zoals 
plaats op aarde, tijd, kijkrichting en kijkhoek 
enz. Diverse coördinaten systemen zijn 
bruikbaar. Bij berekeningen wordt de floating: 
point-processor gebruikt (indien aanwezig). 
Er is een interface aanwezig om een teleskoop 
te besturen. 


A 535 Sport 

KUFE: het doorrekenen van de gevolgen van 
de vorm en stand van het schaatsijzer (slijpen 
van schaatsen) voor de snelheid op het ijs. 
(z/w). Sprunghöhe: het schatten van de hoogte 
van een sprong aan de hand van video-beel- 
den. (z/w). LIGA: een database om uitslagen 
van sportwedstrijden bij te houden. Statis- 
tische analyse is mogelijk. (kleur en z/w) 


A 536 Printen 

CASSETTE: het printen van etiketten voor 
cassettebanden. Vier verschillende labels zijn 
mogelijk. (z/w). LABEL: kan labels voor disks 
printen met afbeeldingen maar print zeer 
langzaam. (z/w). LABEL-CAD: printprogram: 
ma voor labels. Men kan eigen afbeeldingen 
opnemen. In deze versie kunnen de resultaten 
niet bewaard worden (shareware) (z/w). 


A 537 Games (z/w) 
EMPEROR: een oorlogszuchtig strategiespel 
waarin men na veel strijd de tegenstanders 
kan verslaan en heerser over de wereld wordt. 
Dit spel is een computerversie van het beken: 
de boordspel RISK, 


A 538 

UBERWEISUNG: heeft men een P6/7-printer 
dan kan met met dit programma alle 
formulieren voor de Duitse giro en de banken 
invullen en uitprinten. (z/w) KLICK: stopt het 


Ligne 
TS Hornet 


Mis snie 


nE A ti 
Version Li, vn 050000 


Jk 


Brerer stern 


TE ars er KA 
UITS vat ete Loniwonten. gen swtdt om Mate Ist allen ale 
A 531 BITS 
| Zeit 
Can) el kanaal a 


A 536 LABEL-CAD 


Disk-LabelBrucker 


A 537 EMPEROR 


STICHTING ST 


ENC] 
| 
„TIE | | 


- Farnaterkeanung — | 


© aytonatische Erkennung 
|| & pamvelie Erkennuns 


A 521 KARMA (demo) 


NRR 


EA» we len 


A 522 EXPLODE 


Tevens bevat 


vele geneeskrachtige kruiden. arheid 


deze database gegevens gver de toepasba 
bij ziektes en kwalen. 


gen HP DeskJet 
or het onderste 
uikelijke 


kunnen 
afbeeldingen worden geprint! 


A 519 Utilities 
die is toegesneden OP 
geluids: 


naamslijsten, bibliotheek catalogi en 

dragers. Compact maar krachtig. El 
DRAIN: een zeer 
WOLD: bepaalt aan de hand van 
hoe het zit met uw te verwachten 
aan de hand van een aantal vragen 


drinken, roken ed). 


Jevensduur 
(eten, 


A 520 Diversen (2/w) 

GIFT-2: het vervolg op 
Een database waarin 4 , 
vermeld moeten worden als ze in voedings 
middelen zitten. Zo kan men te weten komen 
wat de eigenschappen en toepassingsmogelijk: 
heden (giftigheid) van die toevoegstoffen zijn. 
(Duitstalig) MURPH: een verzameling van 
uitspraken (Duits) over de wetten van Murphy. 
SHIFT3: een nieuwe versie van een bekend 
schuifspelletje. 300 speelvelden van wisselende 
moeilijkheidsgraad. Men kan ook eigen opstel: 


lingen maken. (z/w) 


Gift’ disk A 378). 
Ile stoffen staan dié 


A 521 Utilities 

DRUCKER: een verzameling drivers voor de 
HP Deskjet voor bezitters van de database 
Phoenix of Adimens. Ook dwarsdruk is 
mogelijk. EASYFSEL: C-sources om handig 
en juist gebruik te maken van de fileselector 
box. KARMA: een converter. voor de vele 
soorten formats van afbeeldingen. Omzetting 
van kleur naar grijstinten is mogelijk. Deze 
demo-versie kan slechts kleine beelden aan, 
CONVERT: een CPX-module voor het omzet 
ten van decimale in hexadecimale getallen en 
omgekeerd. TOSMAN: een multi-function 
programma voor het beheer van bestanden op 
disk. TTP-TOOLS: handige set utilities voor 
gebruikers van een commando-interface. Ook 
bruikbaar onder de standaard Desktop. 
WINX: versie 2.0 van deze software die diep 
in het systeem ingrijpt en veel vensters 
mogelijk maakt (onder Duitse TOS versies), 


A 522 Games (z/w) 

EXPLODE: een tactisch nadenk-spel voor 
twee spelers, Omring de tegenstander met 
explosieven en blaas hem het bord af. GULP: 
een behendigheidsspel waarbij een bal m.b, 
de joystick over stenen rolt. Met level-edivor 
om _ eigen speelvelden te maken. 
IMPERATOR: wordt de boy do 


soer m 
Tastemiederhoirate,, 


LEN zn - 
Speech en zun Bearbet 
aeron Tet Sicht gero neen 


SCEDIT,PRE (Sourc 
(ute der Mane schon 54 ar 
dacht ist, aber, natürlich au 

dacht Let Bildung var dabel, dig Licke mlschen den siofachen screg 
giel der ErOiigenden) Editore und den sene graden und tesren) ET 

die aast ird als Shareware vertrigben; die Shar 

Gilsts bragramn vdrd als en: die Share 

Bueses A Yineres siehe unter Abschaltt 15 ramen 


Heine perstnlichen Daten: 
Harald Becker 


Ferrenbergstrafe 41 
Gladbach 2 


Bord Opzetten — Stoppen via het nend 


A 529 ILLUSION 


se se, 


Desk Catelos Disk Path File Vier Outwut Misc SES 


KEK Tara, 


Ee 


A gs 
PEEN vor mad IN 
FREE 
‚06158 FOLDER, 
FREE 68608 hl FILES En 


… 


pensen die zelf een plotter gebouwd hebben, 
maar geen software hebben om deze als eéli 
HPGL-compatibele plotter aan te sturen, is dit 
een geschikte driver. 


A 502 Games (2/w) 

Project Airplane is een managementgame 
waarbij men directeur wordt van een lucht- 
vaartmaatschappy. Houdt het hoofd boven 
water en de vliegtuigen in de lucht, wat een 
nele toer is in dit realistische spel, Duitstalig. 


A 503 Wiskunde 

FRAKTAL 430: het comfortabel bekijken en 
construeren van fraktale beelden. Door 
middel van trucage zijn animaties mogelijk. 
Verder kan men fraktale 3-D landschappen 
ontwerpen. Zowel in kleur als z/w. FMDV2: 
een programma dat gericht is op de wiskun- 
dige analyse. Zeer bruikbaar voor het afleiden 
van formules en de meeste trigoniometrische 
en hyperbolische functies zijn bekend. 
UHRAUS: het verwijderen van de weergave 
op het beeldscherm van het digitale Desktop- 


klokje. 


A 504 Games (z/w) 

BACKERLADLE: een management game 
(Duitstalig) waarin men moet proberen een 
warme bakkerij te runnen. FORMEL!: het 
managen van een Formule-l raceteam. Zorg 
ervoor de concurrentie vóór te blijven. (Duits) 


A 505 Games (z/w) 

SHOCKER: doolhofspel. Loods een spelfiguur 
heelhuids langs allerlei hindernissen en 
boosaardige wezens. Men kan het spel met 


twee personen spelen. 


A 506 Archiveren 

ARCSHELL: versie 4.1 van deze handige utili- 
ty om op een makkelijke manier de diverse 
ZIP, ZOO, LZH, ARC enz. programma’s te 
gebruiken. Op deze disk staan tevens de 
laatste versies van de Arc, LhArc, shar, tar, 
Zoo, compress, uud en uue software. 


A 507 

KARTEYE: een flexibele kaartenbak 
(database) in de ST. TELEFOON: de ST als 
telefoonklapper. Een database voor telefoon: 
nummers. DIGIUHR: digitale klok rechts: 
boven op het scherm. 


A 508 MIETSPIEGEL: het berekenen van 
huurkosten in Duitsland. RHYTHMUS: de 
bio-ritmen. RUSHES: agenda en planner. 


A 509 Games (z/w) 

17 EN 4: een versie van het ’Black Jack’ kaart 
spel. PEKING: een ’ShangHai’ versie, SHIFT 
2: een soort damspel met stenen. 


A 510 ALBUM 92: een beeldbewerkingspro- 
gramma om eigen ’clip-arts’ te maken, (z/w). 
UniLex: een modulair opgebouwd woorden: 
boek. Zeer geschikt voor Duitse samen: 
gestelde technische termen. VOK ABULA: een 


Programma voor Duitsers om Engels te leren. 


A SIl Diversen (z/w) 

HYPERTEXT: sleutelwoorden in een tekst 
kunnen haar andere teksten (files) verwijzen, 
die op hun beurt ook weer sleutelwoorden 
kunnen bevatten. Een harddisk is nodig. 
RECHNUNG: de kleine ondernemer kan 
inkoop- en verkoop bijhouden en rekeningen 
Uitschrijven. FIX-FAX: om uw fax-docu- 


menten te voorzien van alle noodzakelijke bij- 
schriften en kopjes. 


À S12 CPX-en 

Niet alleen nieuwe nuttige modules zoals 
Spooler en Formatter maar ook spelletjes ter 
vermaak zoals MasterMind en Solitair. 


A 513 Utilities 

ASCIl: het printen van Ascii-files. Het 
instellen van aantal regels per pagina, regel- 
lengte, het afbreken van zinnen enz. HD- 
PROF: geeft een overzicht van alle belangrijke 
parameters van de harddisks. LITTLE NET: 
verbindt twee computers via de MIDI-poort 
met elkaar en maakt zo een soort ‘netwerk’ 
mogelijk. 


A 514 Financieel (z/w) 

KASSA: het voeren van de boekhouding van 
ingaande en uitgaande geldstromen voor de 
kleine ondernemer. FINANZ27: het uit 
rekenen van de winst of het verlies bij het 
lenen van geld. 


A 515 Utilities 

BACKEX: het interactief wissen van bestan- 
den met extensies als „DUP .BAK en derge- 
lijke. BOTAFOGO: een shell voor het gebruik 
van de GfA Basic-compiler. Werkt ook op de 
TT. DESKJET. een driver voor Ist Word Plus 
die 6- en 12-punts letters mogelijk maakt te 
samen met de proportionele CG Times letter. 
Grafische afbeeldingen zijn niet mogelijk. 
MAKEDISK: een formatteerprogramma dat 
veel kan. Het is speciaal toegesneden op het 
maken van uitvoerbare boot-sectors. Kan ook 
als accessoire gebruikt worden. MIDI8030: de 
software voor gebruik bij het MIDI-control- 
module dat in het Duitse ST Computer tijd- 
schrift 5/92 is gepubliceerd. 


A 516 CHRONOS: een database toegesneden 
op agenda gegevens en _termijnplanning. 
Houdt rekening met ATV-dagen. FDDK: de 
C-source om programmeurs de mogelijkheid 
te geven uit eigen ontwikkelde applicaties een 
FAX bericht te versturen. Het zelf maken van 
Fax-drivers voor QFax is mogelijk. TO- 
TOKAT: een programma dat de gebruiker wat 
meer kans zou geven om de lotto of toto te 
winnen. 


A 517 GAUSS: een pakket voor de analyse 
van wiskundige formules. Numerieke diffe- 
rentiëring, integratie, nul-punts bepaling, en 
het oplossen van stelsels van vergelijkingen 
(ook numeriek). HEILEN: een database met 


voer ve gm ve 
hen 
A ze 
pl 4 


PUBLIC DOMAIN 


(EA 


ZZ MIERTEN ST esters r 
tellen und Lesen van Hypertexten 

// Installation eiser Hgpertextamendung auf Festplatte: 
ad |// 2. Mypertert ST starten 


i 


A 515 MAKEDISK 


Desk Datel Krduter _ Nahruns 


Saponine, 
Schleine 
Vitaning ex 


A 517 HEILEN 


EE de 


STICHTING ST 


Le sereutete TEN be 
naad 


En 


A 490 OEKOTEGO 


Fiiniahalt: 


Hpt.Darstelier + Kirk Douglas, Tony Curtis. 
pufgesomnen ant 1601197 


A 495 VIDEO 


A ie’ 
met Turbo-C zs x-sheets 


Arivers voor qr he 
vn id ape " Asche esch mer voor 
ASCHON: een P 
gebruikers van PC JAT- speed 
i de 
Abd AD it | waarbij men 
: len: 
be rr 6 Men komt vele tege 
ei een paar ern 5 
Deli SUM 7 2: het twee rip ‚ de 
dit doolhof spel. Ga oP avont 
(Deel 1 op disk 332) 
s (z/w) Ml 
LA en fascinerend kombin 
pasis van de bekende Kriel ho dik 
BERER: deel 2 net spel 
A 493. 


BILANZEN: versl 
tabellarisch inkomsten en 


houden. Er zijt B 
en TDL van 

de agenda-ge} À 
osb AST. behandeld worden. VIDEO: een 
video-opnames terug We 


AOL Gah van deze software oM 


lio op de 
database om de 
kunnen vinden. 
498 Printen y 
A HOSISCRIPT op deze drie disks is EED 
PostScript interpretor te vinden van GNU met 
diverse fonts erbij. et dit pakket kan men 
zijn printer (Epson, DeskJet, BubbleJet, Pain 
tJet, Laseret, SLM laserprinter) omzetten tot 
een. PostScript compatibele printer. Er IS ook 
een driver voor het zwart/wit scherm, zodat 
previews’ mogelijk zijn. 


A 499 Onderwijs 
PLANSTE: het maken van lesroosters en de 
indeling van lokalen en eerlingen wordt met 
deze software een stuk makkelijker gemaakt. 
Er zijn overzichtskaarten, lijsten en voor 


keurspatronen mogelijk (2/w) 


A 500 Editors 
EDITEX: een editor die 


voor gebruikers van 
symbolen zijn on-line bereikbaar. Zeer klein 


(40 Kb) en zeer handig. (Demo, shareware) 
TABWRITE: een editor gericht op het maken 
van teksten die voorzien kunnen worden van 
rechte lijnen, tabellen, schema’s, omkaderin- 
gen enz. Tevens kunnen de Griekse en He- 
breewse letters door de gebruikelijke grafische 
DOS-symbolen worden vervangen. 


speciaal gemaakt is 
TeX. Alle LaTeX 


A 501 Diversen 

ABBREVIA: een soort database met daarin 
alle mogelijke Duitstalige afkortingen. Men 
kan eigen dingen toevoegen. Ook de 
afkortingen voor maateenheden zijn 
opgenomen, BORDUREN: een programma 
om behulpzaam te zijn bij het maken van 
borduurwerk. (Nederlandstalig) SEBRA: een 
emulator om op een kleurenscherm toch z/w 
programma’s (e draaien, Werkt voor o.a 
Calamus en Cubase. CARTELLA: or 


SIE INNS 
Tile her 9 GT 
re 


Bere 
Ere 
gr ertzental ISN 
beval et 
VDA vatet-sonderrelchen 


Fate nge: 


re — Autobtha — rönisch 
an — alt — ana 


a Cau den Akten) 


2500 mise 


usúrtiges Ant — Arbeitsant 


Abfahrt 
Abgeordnete 


Alfgeneines Bürger. Gesetzhach Osterreich 


Abhandlung 
Abklrzung 
Arbeitsbeschaffungsnafnaine 
Antiblacklersusten 

Absender — AbSatT 
Abschnitt 

Abteilung 


A) 
/_Rich Air 


Ld N 
ie 


A 502 PROJECT AIRPLANE 


FRACTAL Datei Zeigen WE 


A 503 FRAKTAL 430 


OO 


4 


p 


A 482 Database 

VEREIN: een pakket macro’s en aanverwante 
zaken voor bezitters van Adimens om een 
kant en klare database op te zetten voor een 
vereniging. Men moet dus Adimens al beziten 
om van deze disk gebruik te kunnen maken. 


A 483 Editors 

STARTEXT: een teksteditor (WordStar kloon) 
met vele mogelijkheden zoals: 99 files tegelijk, 
alle Ascii-codes, formattering, kop- en voetre: 
gels, wachtwoord, sorteerfuncties, zoek- en 
editfuncties, indexeering met trefwoorden, 
grafische afbeeldingen, command’s (macro’s) 
onder de functietoetsen enz. (z/w). 


A 484 Chemie 

C-GINEER: een ‘connectivity generator’. Met 
dit programma kan men op een eenvoudige 
manier chemische structuurformules maken. 
Er is een editor voor 3-D structuurformules 
die werkt op basis van Atom-Connectivity- 
Matrices. (z/w). X-GINEER: een editor voor 
gegevens van de Röntgen-structuur. Er is ook 
een grafisch niveau waarop men de 
fractionele coördinaten onder verschillende 
hoeken en aanzichten bekijken kan. Er zijn 
verder functies ter bewerking zoals ortho- 
normering, substitutie, inversie enz. (z/w) 


A 485 Games (z/w) 

AGROS: adventure waarbij men als non-per: 
son moet zien in leven te blijven (Duitstalig). 

A 486 

DERICALC: aanschouwelijk _wiskunde- 
onderwijs voor scholieren en studenten. Leer 
meer over de Taylor-reeks, de sinus, de 
integraal enz. MATHE: het interpreteren en 
doorrekenen van mathematische functies. 
Meer dan 100 formules, 4000 variabelen en 
200 constanten kunnen tegelijk gebruikt 
worden. Er is ook een ingebouwde 
programmeertaal. SHOOTING: de weergave, 
analyse en statistiek van de resultaten van 
deelnemers aan wedstrijden kleiduiven 
schieten’. SPEEDRADAR: meet zelf met 
behulp van twee lichtbundels de snelheid van 
auto’s en dergelijke. ULTIMATE LABEL: 
maak en ontwerp je eigen labels. Een logo- 
editor is aanwezig om eigen iconen te maken. 


A 487 Educatief 

BANKIER: een programma dat de gebruiker 
test of hij voldoende kennis en inzicht heeft 
om als bankier zijn geld te verdienen. 


Duitstalig. 


A 488 Accessoires 

Op deze disk is een groot aantal accessoires 
voor de meest uiteenlopende doeleinden te 
vinden, waaronder: GEMTERM: een terminal 
emulator. DC-STUFFER: maakt het mogelijk 
om vele accessoires in te laden. RAMBUF: 
een Ram-disk en een printerbuffer. ALARM- 
CLOCK: een uitgebreide wekker. 


A 489 Wiskunde 

CALCPLOT: een multi-functioneel 
programma dat de volgende dingen kan: 
functie-evaluatie, functies plotten (2-dim.), 
een ’scientific’ zakrekenmachine na doen. 
Ook is het mogelijk om uit de vrije hand te 
tekenen. Teneinde het uitprinten van wis- 
kundige symbolen op een Epsonprinter moge: 
lijk te maken is een font-editor aanwezig. 
Verder op deze disk nog enige communicatie- 
programma’s uit de USA. 


A 490 Games (z/w) 

BETA-TAU: een PacMan variant met 80 levels. 
(joystiek) OEKOTEGO: een cybernetisch 
rollenspel. Men is de baas over een landje met 
veel problemen (milieu, industrie, werke: 
oosheid enz.). Duitstalig. 


A 491 Editor (z/w) 

UNIED: een universele editor met alle 
normale mogelijkheden. Grafische afbeel- 
dingen kunnen in de tekst worden opge 
nomen. Zeer bruikbaar voor het maken van 
rekeningen want men kan in de editor reken- 
functies gebruiken. De bediening is ietwat 
‘Spartaans’ met vele Escape- en 
Control-codes. 


A 492 Diversen 

8/16MHZ: bezitters van een Mega STe 
kunnen nu al bij het opstarten de CPU met 
cache op 16 MHz zetten. BARCODE: voor het 
maken van barcodes. Is alleen geschikt voor 
mensen die een video-recorder hebben die 
met een leespen is te programmeren. CPX: 
een verzameling modules waaronder ’Coo: 
kie’, ’ConfNVD/’, Filelnfo’ en ‘System’, 
GDOSFIX: helpt tegen foutboodschappen 
zoals ‘invalid GDOS handle’. MEMSHOW: zet 
in de rechter bovenhoek van het scherm de 
hoeveelheid vrij geheugen neer. FDDK: een 
verzameling handige programma’s voor 
FAX-gebruikers met o.a. het maken van 


PUBLIC DOMAIN 


ME 
ak 
stiet Ge / 
8e 
= slight 1e 


Taeremsed 4 
LN 
shit Ge, 
talen, pe 
eri) 


on 


A 484 X-GINEER 


Furktionen Grafik Lel 


Atie 


ETTEN uerinsoe oee. KEEPTE 


Label Taden | 
Label speichern 


A 486 ULTIMATE LABEL 


Desktop WEI Start Level Paranster Hilfe 

Iksmir schaf tslehre, 
stirtschaftslehee PA 

bankrecht 
Bankbetr lebsiehre 
Zanlungsverkehe 
Einlagengeschâtt 
Her toaplergeschätt 
huslandsgeschatt 
Kurzfr. Kreditgeschatt 
Langfr. Kreditgeschaft 
Persanalwesen 
Buchfdhrung 
bateaverarbe lun 


Aub 
(LTU 
ge kosta | 
EN EEEN eon 


A 487 BANKIER 


STICHTING ST 


INHOUDSOPGAVE: 


ie A-serie Algemeen 
n Beserie Programmeren 
C-serie Grafisch 


18 D-serie Gedigitaliseerde Muziek 


18 E-serie Midi 


oi Pae. Diversen roos 
pdates nieuwe versies in p 
zj Vervallen _ disks die niet meer verkocht worde 


eN 


ot januari 1993 is ingevoegd in us 


Een compleet overzicht van de PD bibliotheek jdschri tt ST. 


nummer 40 (november/december 1992) van het 
Deze uitgave is te bestellen bij het gecretariaat van 
de Stichting ST, Bakkersteeg 9A, 2311 RH Leiden. 


dd DE Rn 
Gebruikte af kortingen: 


D Duits Duitstalig programma of handleiding 
DA Disk Accessory _ Betekent hetzelfde als ACC. 


DS Double Sided Dubbelzijdige diskette ng 
E Engels Engelstalig programma of handleiding 


K Kleur Programma kleuren beeldscherm 

M Mono Zwart/wit of monochroom beeldscherm 
Mb Mega Byte Geeft het vereiste minimale geheugen aan. 
z/w Zwart/wit Monochroom beeldscherm 

SS _ Single Sided Enkelzijdige diskette 


S= 


Copyright Stichting ST 1993, 1994, 
Niets uit deze uitgave mag worden verspreid of vermenigvuldigd zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. 


Deze catalogus is samengesteld door Ronald van der Kamp met CALAMUS v1.09 op een ATARI MEGA ST en afgedrukt in 1200 dpi op een Linotroni! 


2 


ONAFHANKELIJK TIJDSCHRIFT VAN EN VOOR GEBRUIKERS VAN ATARI ST COMPUTERS 


Aanvullingen 1993 
Samengesteld en uitgegeven door: 


Stichting ST 


Bakkersteeg 9a, 2311 RH Leiden, Postbus 11129, 2301 EC Leiden, Telefoon: 071-130045 


TEX 
Een TyeXsis-artikel n 


\magnifscation Î 
\titie 
Alles 


\endtitle 


ver \TeXsin 


\nuthor 
A. Texnicun 
\endauthor 
\abstract 
\TeXsin\ íe een 
\endabstract 
\sect ion{Overzicht} 
Dit artikel verklaart hoe … 


verzamel ing 


\bye 


Ex is een ruledtable commando om, veel 


gemakkelijker dan in TyX, een 1 abel n 
omlijsting, te zetten 


rel 


\ruledtable 


Jaar Wereldbevolking \cr 


| 
8000 BC. | ““”5000000 \nr 
==50 A‚D, | “200000000 \nr 
1650 A.D. | “500000000 \nr 
1850 A.D. | 1000000000 \nr 
1940 A.D. | 2000000000 \nr 
1990 A.D. | 5000000000 
\endruledtable 
levert 


Wereldbevolking 


8000 BC 5000000 

50 AD 200000000 
1650 AD 500000000 
1850 A.D. 1000000000 
1940 A.D 2000000000 
1990 A.D 5000000000 


\cr aan het eind van een tabelrege! ‚zet een 
horizontale scheidingslijn, \ar (norule) zet 
geen lijn. Zie paragre aaf 7,3 van de hand 
leiding, voor meer ingew ikkelde tabellen, 

De handleiding bij TyXsis is geen duur 
boek, Hij zit er bij MANUAL .TEX en 
een serie DOC-files, MANUAL ‚DVI staat 
ook op B 182, TyXsis ig vooral bedoeld 
voor natuurkundigen om artike sen te zel 
ten voor hun vakbladen. Maar je kunt de 
fysisch-specialistische delen van de hand 
leiding, gewoon overslaan TyXoin zelf ig 
ook ‘modulair’ opgebouwd: je kunt delen 
weglaten of apart ge sbruiken. Wén van de 
TyXsigemacro's, TXBDCOL TEX, ip ook 
in (plain) EX te gebruiken om tekst, in 
dubbelkolom te zetten. De in ST 39 be 

sproken twee-kolom routine was daar uit 
gedentilleerd, _TX5DC OL doet meer en 
verdeelt de tekst op de laatste bladzijde 
(als die niet vol ip) over twee even lange 


kolommen 


Robert Best 


gr als lcomputer 2 
aag {om eb prijzen ! ! 
4 zijn incl, BTW) 


Î 
ár vari vlieg-, En vaar- Simulat „ 


p Adds aCy se 15, $ (rikeagie, C arrier Com 
vien Ô ad mulator: pool-biljart) mnd)” 


girnulator : voetbalmanagey Ie 
16 


} t Ds 
p Fire and IC Pp an er Od 
p First Division giyvaardighe Win van films afgeleid Ch 
p Goblins 2 Wlrection (© een VE has fi aen Batman Morio er Je 
vic Ghosts ters 2, IN is 
Dy, IJ tag | 
pishar 2 (rollen en SPO vaardigheidsspe, 
r ng Len h vermel van, be geen mede weren | 
t 1, Î 
p-aaie Mansi0 n Ha ee ampionship (sport-simulator: autorace) El | 
p Nigel Mansel ( le gimalator: motorrace) ie 
pe No 5 rcades EA 
p- pirates (strategies 4 form spel) 
pr Pilne, eeen EE Joebor met: Bubble Bobble, Ls, 
PERainbow Islands, Ne HE bs el ormallesd Mers Mien 11 
p-Raving Mad (verzame: elin Roboc ns, 
p-Reach De the Skien ( ln ) ie 
pers spor-simufator: voetbal) ) 
je: je 


p- Vroom (sport 
p- Zool (patfora spel) 


1d,spel of andere software? Schrijf even cen | 


be 
zoek naar een bepaal rijblijvende aanbieding. 


befaart en wij sturen gen V 


‘Er is op spellen uiteraard geen zichttermijn, maar’ ze zijn door ons ge 
é, huile ‚n kan dan ook alleen bij duidelijke fabrieksfouten. Pi 
Bestel door het bedrag + f $y- v& akking/verzendkosten per item 
over te maken D giro 221252 van Port Support, 
postbus 154, 4380 AD VLISSING. 


november /december 1993 


TEX 


IATEX artikel. TaXsis 


Na de IATpX-brief in ST 45 gaan we de artikel-stijl bekijken, waarschijn- | 


lijk de meest gebruikte vorm van TpX, Dat leidt tot een vergelijking van 
TEX en MTpX. En tot een alternatief: TpXsis. 


Het artikel 


Om een IATjoX-artikel te kunnen maken 
moeten (i.p.v. de brief-) de artikelstijlen 
uit STYLES .LZH op disk B 98 gehaald 
worden. Dat zijn ARTICLE .STY en 
ART12 .STY (en ev. ART10 of ART11 als 
je 10 of 11 punts letters wilt). 

Ben ATeX-artikel ziet er als volgt uit: 


\documentstyle[12pt] {article} 
\author{A. Texnicus} 
\title{\TeX\ versus \LaTeX} 
\begin{document} 

\maketitle 

\begin{abstract} 

In dit artikel worden (plain) …. 
\end{abstract} 

\section{De overeenkomsten} 
\TeX\ en \LaTeX\ hebben ……. 


\section{De verschillen} 
De verzameling commando's …. 


\section{Conclusie} 
\TeX\ en \LaTeX\ verhouden …. 


\end{document} 


Met weinig commando's is zo een keu- 
rig artikel te zetten met automatisch ge- 
nummerde paragrafen (sections). Met 
\subsection{} en \subsubsection{} is 
de indeling verder te verfijnen. De num- 
mering is hiérarchisch, b.v. 

2 De verschillen 

2.1 Flexibiliteit 

2.1.1 Fonts 

Ook wiskundige formules, literatuurver- 
wijzingen, voetnoten, tabellen en figuren 
worden automatisch genummerd. Dat is 
handig als je later een paragraaf, formule 
enz. tussenvoegt. Als je de paragraaf 
Fonts van een label hebt voorzien met 
\subsubsection{Fonts} \label{fns} 
dan kan je elders in de tekst toch, zon- 
der het paragraafnummer te weten, verwij- 
zen naar deze paragraaf met \ref{fns}. 
KTeXvult dan het nummer 2.1.1 in. Dat 
werkt ook bij formules enz. 

Met \tebleofcontents wordt automa- 
tisch een inhoudsopgave met bladzijnum- 
mers gegenereerd. \listoffigures en 
\Listoftables leveren lijsten met figuren 
en tabellen. Voor al deze nummering moet 


DEX „TTP twee maal het bestand doorlo 
pen: éénmaal om nummers aan de para 
grafen, formules, bladzijden enz. te geven 
en in een hulpbestand te noteren, en nog 
een keer om de nummers in te vullen in de 
referenties, inhoudsopgave en lijsten. 


TEX versus ITX 


A. Temricu 


Avg 


grate vld in vhepmaad. TK 


3_Conclusie 
Te en jk ve 


halen et 


Ben kort BT@X-artikel 


TeX of BTEX? 

Het is niet zo dat MTpX aan TEX een 
aantal nuttige zaken zonder meer toe- 
voegt. Lamport heeft de ca 900 TEX- 
commando's deels gehandhaafd, deels ver- 
anderd en deels verwijderd. 

We hebben al gezien dat magnification niet 
meer werkt. De opties [Llpt] en [12pt] zijn 
wel makkelijk, maar ze vervangen magni- 
fication maar zeer ten dele. 

Macro's maken gaat niet meer met def 
maar met newcommand, b.v. 
\newcommand {\3}H{\ss} 

De instelling van de teksthoogte is moei- 
lijker dan in TEX. I.p.v. een simpel vsize- 
commando moet je nu b.v. tikken 
\addtolength{\topmargin}{-30pt } 
\addtolength{\textheight}{60pt} 

De regellengte is niet te veranderen, hsize 
werkt niet. Het commando \vskip 50 mm 
is vervangen door \vspace{50 mm}, en dat 
werkt anders, namelijk pas aan het eind 
van de regel. Hetzelfde geldt voor bigskip 
enz. 

Overstappen van TEX naar ATX of terug 
is wel wennen: veel zaken gaan net een 
beetje anders. Lamport zegt zelf in zijn 
MTpX-boek in appendix D dat de meeste 
plain-TeXcommando’s werken, maar dat 


ér geen gemakkelijke manier 18 om uit te 
vinden of ze moeilijkheden veroorzaken 
anders dan door het te proberen. Alles wat 
met tabellen en outputroutines te maken 
heeft is veranderd 

Fyperend voor WTEX is dat je niet moet 
proberen in te grijpen in de outputrou 


tine, zoals we in ST 39 gedaan hebben, om 
de tekst naar eigen behoefte of smaak op 
te maken. Als je niet tevreden bent met 
de gegeven doeumentstijlen en hun opties 
dan moet je er zelf maar één schrijven 
maar dat vereist veel studie. De filosofie 
achter IKTpXis dat een goede opmaak vak 

werk is, dus dat de tekstschrijver zich moet 
beperken tot de tekst 

TEX en TEX zijn bedoeld voor verschil 
lende gebruikers. BTEX is vaak makkelij- 
ker dan TeX, maar veel minder flexibel 

Een WTEX-stijl is een kant-en-klaar maal- 
tijd, met TEX kook je zelf. Als je (met 
mij) van mening bent dat de schrijver wel 
kan beoordelen welke opmaak de leesbaar- 
heid het beste dient, vergeet dan MTEX en 
neem TEX. Of TeXsis, zie volgende para- 
graaf. Het resultaat ís des te meer bevre- 
digend, al strookt het misschien niet he- 
lemaal met de opvattingen van sommige 


grafische deskundologen … 


TeXsis 

TeXsis is een macro-pakket dat evenals 
MTEX nuttige zaken zoals automatische 
nummering toevoegt, maar TEX onaange- 
tast laat. Het is geschreven door de Ameri- 
kanen Eric Myers en Frank Paige. Het hele 
pakket staat op PD disk B 182, verpakt als 
ZIP-bestand. Uitpakken gaat comfortabel 
met STZIP .PRG van disk A 545. 

Het format voor TEXsis wordt als volgt ge- 
maakt. Maak een folder TEX op een werk- 
schijf en zet daarin INITEX .TTP, PLAIN 
‚TEX, HYPHEN TEX, TEX .POO, de 
folder TFM met de 16 standaardfonts en 
CMSS10 .TFM, TEXSIS .TEX en de 20 
files met extensie .TEX uit het TeXsis- 
pakket waarvan de naam met TXS begint. 
(Om dit allemaal op een 720 kb disk te 
krijgen moet je wat commentaar verwijde- 
ren.) Start INITEX en tik texsis. Als het 
sterretje verschijnt, (schijf verwisselen en) 
\dump tikken. Dat levert TEXSIS „FMT 
waarin PLAIN .„FMT opgenomen is. 

Alle TpX-commando’s werken dus gewoon 
En extra heb je dezelfde faciliteiten voor 
indeling, automatische nummering en in- 
houdsopgave enz. als voor ATEX genoemd 


zijn, en nog een heleboel meer 


eee ee 


november / december 1993 


21 


TEX 


IATEX artikel. TaXsis 


Na de IATpX-brief in ST 45 gaan we de artikel-stijl bekijken, waarschijn- | 


lijk de meest gebruikte vorm van TpX, Dat leidt tot een vergelijking van 
TEX en MTpX. En tot een alternatief: TpXsis. 


Het artikel 


Om een IATjoX-artikel te kunnen maken 
moeten (i.p.v. de brief-) de artikelstijlen 
uit STYLES .LZH op disk B 98 gehaald 
worden. Dat zijn ARTICLE .STY en 
ART12 .STY (en ev. ART10 of ART11 als 
je 10 of 11 punts letters wilt). 

Ben ATeX-artikel ziet er als volgt uit: 


\documentstyle[12pt] {article} 
\author{A. Texnicus} 
\title{\TeX\ versus \LaTeX} 
\begin{document} 

\maketitle 

\begin{abstract} 

In dit artikel worden (plain) …. 
\end{abstract} 

\section{De overeenkomsten} 
\TeX\ en \LaTeX\ hebben ……. 


\section{De verschillen} 
De verzameling commando's …. 


\section{Conclusie} 
\TeX\ en \LaTeX\ verhouden …. 


\end{document} 


Met weinig commando's is zo een keu- 
rig artikel te zetten met automatisch ge- 
nummerde paragrafen (sections). Met 
\subsection{} en \subsubsection{} is 
de indeling verder te verfijnen. De num- 
mering is hiérarchisch, b.v. 

2 De verschillen 

2.1 Flexibiliteit 

2.1.1 Fonts 

Ook wiskundige formules, literatuurver- 
wijzingen, voetnoten, tabellen en figuren 
worden automatisch genummerd. Dat is 
handig als je later een paragraaf, formule 
enz. tussenvoegt. Als je de paragraaf 
Fonts van een label hebt voorzien met 
\subsubsection{Fonts} \label{fns} 
dan kan je elders in de tekst toch, zon- 
der het paragraafnummer te weten, verwij- 
zen naar deze paragraaf met \ref{fns}. 
KTeXvult dan het nummer 2.1.1 in. Dat 
werkt ook bij formules enz. 

Met \tebleofcontents wordt automa- 
tisch een inhoudsopgave met bladzijnum- 
mers gegenereerd. \listoffigures en 
\Listoftables leveren lijsten met figuren 
en tabellen. Voor al deze nummering moet 


DEX „TTP twee maal het bestand doorlo 
pen: éénmaal om nummers aan de para 
grafen, formules, bladzijden enz. te geven 
en in een hulpbestand te noteren, en nog 
een keer om de nummers in te vullen in de 
referenties, inhoudsopgave en lijsten. 


TEX versus ITX 


A. Temricu 


Avg 


grate vld in vhepmaad. TK 


3_Conclusie 
Te en jk ve 


halen et 


Ben kort BT@X-artikel 


TeX of BTEX? 

Het is niet zo dat MTpX aan TEX een 
aantal nuttige zaken zonder meer toe- 
voegt. Lamport heeft de ca 900 TEX- 
commando's deels gehandhaafd, deels ver- 
anderd en deels verwijderd. 

We hebben al gezien dat magnification niet 
meer werkt. De opties [Llpt] en [12pt] zijn 
wel makkelijk, maar ze vervangen magni- 
fication maar zeer ten dele. 

Macro's maken gaat niet meer met def 
maar met newcommand, b.v. 
\newcommand {\3}H{\ss} 

De instelling van de teksthoogte is moei- 
lijker dan in TEX. I.p.v. een simpel vsize- 
commando moet je nu b.v. tikken 
\addtolength{\topmargin}{-30pt } 
\addtolength{\textheight}{60pt} 

De regellengte is niet te veranderen, hsize 
werkt niet. Het commando \vskip 50 mm 
is vervangen door \vspace{50 mm}, en dat 
werkt anders, namelijk pas aan het eind 
van de regel. Hetzelfde geldt voor bigskip 
enz. 

Overstappen van TEX naar ATX of terug 
is wel wennen: veel zaken gaan net een 
beetje anders. Lamport zegt zelf in zijn 
MTpX-boek in appendix D dat de meeste 
plain-TeXcommando’s werken, maar dat 


ér geen gemakkelijke manier 18 om uit te 
vinden of ze moeilijkheden veroorzaken 
anders dan door het te proberen. Alles wat 
met tabellen en outputroutines te maken 
heeft is veranderd 

Fyperend voor WTEX is dat je niet moet 
proberen in te grijpen in de outputrou 


tine, zoals we in ST 39 gedaan hebben, om 
de tekst naar eigen behoefte of smaak op 
te maken. Als je niet tevreden bent met 
de gegeven doeumentstijlen en hun opties 
dan moet je er zelf maar één schrijven 
maar dat vereist veel studie. De filosofie 
achter IKTpXis dat een goede opmaak vak 

werk is, dus dat de tekstschrijver zich moet 
beperken tot de tekst 

TEX en TEX zijn bedoeld voor verschil 
lende gebruikers. BTEX is vaak makkelij- 
ker dan TeX, maar veel minder flexibel 

Een WTEX-stijl is een kant-en-klaar maal- 
tijd, met TEX kook je zelf. Als je (met 
mij) van mening bent dat de schrijver wel 
kan beoordelen welke opmaak de leesbaar- 
heid het beste dient, vergeet dan MTEX en 
neem TEX. Of TeXsis, zie volgende para- 
graaf. Het resultaat ís des te meer bevre- 
digend, al strookt het misschien niet he- 
lemaal met de opvattingen van sommige 


grafische deskundologen … 


TeXsis 

TeXsis is een macro-pakket dat evenals 
MTEX nuttige zaken zoals automatische 
nummering toevoegt, maar TEX onaange- 
tast laat. Het is geschreven door de Ameri- 
kanen Eric Myers en Frank Paige. Het hele 
pakket staat op PD disk B 182, verpakt als 
ZIP-bestand. Uitpakken gaat comfortabel 
met STZIP .PRG van disk A 545. 

Het format voor TEXsis wordt als volgt ge- 
maakt. Maak een folder TEX op een werk- 
schijf en zet daarin INITEX .TTP, PLAIN 
‚TEX, HYPHEN TEX, TEX .POO, de 
folder TFM met de 16 standaardfonts en 
CMSS10 .TFM, TEXSIS .TEX en de 20 
files met extensie .TEX uit het TeXsis- 
pakket waarvan de naam met TXS begint. 
(Om dit allemaal op een 720 kb disk te 
krijgen moet je wat commentaar verwijde- 
ren.) Start INITEX en tik texsis. Als het 
sterretje verschijnt, (schijf verwisselen en) 
\dump tikken. Dat levert TEXSIS „FMT 
waarin PLAIN .„FMT opgenomen is. 

Alle TpX-commando’s werken dus gewoon 
En extra heb je dezelfde faciliteiten voor 
indeling, automatische nummering en in- 
houdsopgave enz. als voor ATEX genoemd 


zijn, en nog een heleboel meer 


eee ee 


november / december 1993 


21 


Seikosha speedJet pee 


Een snelle (s)printer 


de normen s 


„snelheden m 


snelheid van m, 


Om deze hoge snelheid te bereiken moest wel 
het een en ander worden aangepast. Op de eer- 
ste plaats heeft de spuitkop van de Seikosha 
128 inktkanaaltjes in plaats van de gebruikelij- 
ke 50 inktkanaaltjes bi ij andere printers. Er wor- 
den dan twee regels tegelijkertijd afgedrukt. 
Daarnaast print de Seikosha bidirectioneel. Dat 
wil zeggen dat de beide bewegingsrichtingen 
van de printkop worden benut. Hiervoor is het 
wel nodig dat het mechanisme uitermate pre- 
cies is afgesteld, anders kunnen de regels on- 
derling verschuiven. Voor gewone tekst valt 
dat meestal niet op, maar bij plaatjes of over- 
dwars afgedrukte tekst is de kleinste afwijking 
reeds storend. De testmachine liet bij over- 
dwars afgedrukte teksten dan ook enigszins ra- 
felige letters zien. Gelukkig is het bidirectio- 
neel afdrukken uitschakelbaar. De snelheid 
loopt daarbij wel aanzienlijk terug. 


De Seikosha gaat wat zuiniger om met inkt dan 
de HP Deskjet. De afgedrukte teksten zien er 
daardoor wat minder zwart uit. De printkop 
gaat volgens opgave van de leverancier onge- 
veer 1300 bladzijden mee (briefkwaliteit). Bij 


Afbeelding 1: op volle snelheid. 


Courier 
AIRSBE! (yet, /012345 
£ IG GENAr en UGfCABODG 


Courier 
LURSRE! ()*+,=,/012345 
EY GONE ene NS fCABODE 


LetterGothic 
LI4S%B' ()*+,-./0123456789; 
66úadätbuÂiDRAToeÂr dE nô 


Nog niet zo lang geleden werd cen printer d 
on uitspuwen snel genoemd. Met de kom 
terk verlegd. Sommige laserprinters 1 cs zijn nog hogere 
Zijden per minuut. Met echt professionele ren 
ogelijk. Laserprinters zijn voor vee! Ant; itkomst. 
de dure kant. Voor deze hie biedt de ikje eit geboden. 
Voor een lage prijs wordt een heel acceptabele ee lager dan de 
snelheid van inktjetprinters ligt echter bedui Ke HP Deskjet 500 
oderne laserprinters. Met de populaire den afgedrukt 
kan ongeveer anderhalve bladzijde per minuut wor edet Taat zien 
(briefkwaliteit met volle regels). De nieuwe Seikosha Spe sean 
dat ook een inkjetter behoorlijk snel kan werken. Deze pri 
bladzijden per minuut bedrukken. 


inuut 

fe één bladzijde per zag 

t van de jaserprinters Ù 
i halen reeds acht bla 


J amateurs nog wat aan 


5 ide 
vervanging van de printkop wordt ai LA DE 
j k het spuitmechanisme verva Ë 
Deskjet ook het spuitmec vann 
Ik ee niet of er een goede joe 
staat om de printkop na te vullen. Het is altij 


Courier 

USER ( )*+,-./0123456 
parstuvwxyz{ | Ie gn 
Kaänó16006850%yDp 114% 


B, Ù 
LURSIE' ()EF,—. 0123456 f 
parstuvwxyz{|}- AÂEBELT 
Ääpöf 1600683ÛYjppe uTs4! 


LetterGothic 
„i0f$48()*+,-./0123456789: 
AAEEEII VUE Yj Coli gy: 


Afbeelding 2: in quality mode. 


e vraag of de printkoppen na enkele jaren nog 
teeds overal leverbaar zijn. Bij een fabrikant 
als HP zal dat ongetwijfeld het geval zijn. Ook 
Seikosha heeft een naam te verliezen, Deze 
machine zet zich af tegen de HP Deskjet, maar 
ieeft er ook veel mee gemeen. De fonts (Cou- 
rier, letter Gothic en Dutch en de besturingsco- 
es zijn nagenoeg hetzelfde als voor de Desk- 
et 500, De compatibiliteit Baat zo ver dat Sei- 
kosha het niet nodig heeft gevonden om eigen 
Printerdrivers te ontw ikkelen. De handleiding 
Frans, Duits en Engels) verw ijst hiervoor 


chaamteloos naar de Printerdrivers voor de 
Deskjet 500 


Ss 


N 


de SpeedJet 300 Mag dan in veel o 
de Deskjet lijken, het mech: 
totaal verschillend. Het pa 


pzichten op 
anische gedeelte is 
Pier wordt van bo- 


Afbeelding 3: de printer. 


venaf ingevoerd en Verschijnt ook 
bovenkant. Een ingenieus stelsel Me 
tjes, palletjes en geleiders Zorgt e, U gi, 
bladen blijven staan. Bij het en Oord | 
het papier over de voorgaande bla lin Kh | 
maar goed dat er minder inky word | 
dan bij de Deskjet. Losse veren kN 
den ingevoerd vanaf de voorzijde Aen, 
transport is dan bijna rechtlijnig, fi, Pan. 
gen van de printer bedrage; q 

mm. De bediening van de 
een achttal toetsen op de 


Tis 
n 398 x B, 
Pinter Verlos u 
wordt een soort van menu 
drukt, 


Voorzijde. D, 
Op het Papiers 


Conclusie 


De Seikosha Speedjet 300 biedt een goed 
natief voor mensen die wat sneller vile 
ten met een inktjetprinter. De snelheig a 
enigszins ten koste van de kwaliteit Desis 
kosten liggen theoretisch wat lager hi 
concurrentie, maar de Winkelprijzen vans 
koppen kunnen sterk afwijken van de air 
prijzen. Ook mogelijkheden tot Navullenip 
nen de prijsvergelijking danig in de wars 

pen. 


Han Driesen 


Product: Seikosha Speedjet 300 
Interface: Centronics (RS 232 optioneel) 
Prijs: fl. 899,- 

Leverancier: Coco te Vaals 


november / december 1993 FS 14 


ST BOEKEN 


Tai 

beSrermarzcore ht 

een print hamer 
Aamerurs 

mer. FAM. van der Klauw-Koops 
mr. SFM Coevers 

Umgever- 

WEL Tjeenk Wilsnk Zwolle 
ISBN 9 271 3715 3 
Prijs: fl 45-1145 blz} 


De kezers van dit blad treffen zo af en toe 
(meestal 1e de “Vara” rubrek) een ontboeze- 
ming aan over de rare gevolgen van wenelijke 
bepalingen en de vreemde beslissingen van 
rechters op het gebied van computers en soft- 
ware. In oes land zs het aantal mensen die ver- 
Stand hebben van wetten en van software en 
hardware niet erg groot Het verheugde de re- 
dactie dan ook om opeens een boek ter bespre- 
King bannen te krijgen waarin een hoop zaken 
die maar vaag gekend werden eens duidelijk 
besproken worden. 


Volgens de tekst op de omslag beoogt het boek 


matietechnologische 
schrijvers willen van de lezer geen jurist ma- 
ken. wel willen ze wijzen op mogelijke juridi- 
sche haken en ogen. Het boek is tevens zeer 
ir eneen 
zoals HEAO of de oplei- 
aten agen de 
onder meer aan bod komen zijn de juridische 


De ene schrijver (Frank van der Klauw) is 
werkzaam bij de afdeling Recht en Informatica 
van de Rijksuniversiteit Leiden en de andere 
(Stephan Corvers) was bedrijfsjurist bij het In- 
formatica Centrum voor Informatie en Milieu 
BV (afgekon Icim). Voor de bespreking zullen 
we het gewone patroon volgen: de opeenvol- 
gende delen worden elk onder de loep genoe- 
men. 


Het eerste hoofdstuk behandelt kort en bondig 
de diverse rechtsgebieden (strafrecht, staats- 
recht enz.) en de belangrijke juridische begrip- 
pen die erbij behoren. Hoofdstuk twee bekijkt 
de jundische bescherming van computerpro- 
gramma's. Het auteursrecht wordt nader be- 
sproken en er wordt duidelijk gemaakt op wel- 
ke wijze software hier onder valt. Met het oog 
op de nabije toekomst wordt tevens behandeld 
welke veranderingen er binnenkort komen in 


de ammeurswet en wat daarvan de gevolgen zijn 
Zeer precies wordt in dit boofdsrak vitgelegd 
wat een hrink-urap hoente rs en waaraan vol 
daam moet worden wil die rechtskracht hebben 
Voor de lezers die nieuwsgierig zijn: cen 
Shrink-wrap hoentie kan je soms bij gekochte 
software aantreffen die uit de USA afkomstiz 
is. De floppydisks zitten dan in een dichtge- 
plakt zakje verpakt waarop (in kleine letterjes) 
een lange tekst staat met als teneur: bij het 
openmaken ga je accoord met al die bepalin 
gen. Een dergelijke ‘Amerikaanse handelwij- 
ze is ook mm ons land mogelijk als de verkoper 
of producent zich maar aan de juiste Neder- 
landse rechtsregels houdt. 

Hoofdstuk 3 gaat over contracten en behandelt 
de vraag “Wat is “koop” van programmatuur?” 
en gaat vervolgens mm op de mogelijke vormen 
die een contract kan aannemen. 

De heel belangrijke aspecten ‘Aansprakelijk- 
heid’ en “Verzekering worden in hoofdstuk 4 
belicht. Gekeken wordt wat er voor rechtsge- 
volgen zijn op grond van redelijkheid en bil- 
lijkheid en hoe men garantiebepalingen en 
Kwaliteit in de praktijk moet benaderen. Ook de 
bekende ‘algemene voorwaarden” die keveran- 
ciers hanteren worden belicht en de lezer wordt 
attent gemaakt op de onmogelijkheid om be- 
dingingen op te nemen die als ‘onredelijk be- 
zwarend” kunnen worden uitgelegd. Van veel 
belang is de regeling over productaansprake- 
lijkheid. Hierover is de laatste tijd nogal wat te 
doen geweest. omdat nieuwe EEG-nchtlijnen 
zijn opgenomen in de nieuwe consumentenwet. 
Aangezien de EEG het kader verschaft waarin 
nationale wetten gegoten moeten worden, is 
een bespreking van het Europese gemeen- 
schapsrecht en de informatie technologie in 
hoofdstuk 5 van dit boek zeker op zijn plaats. 
Gekeken wordt naar het mededingingsrecht, 
het kartelverbod en het verbod van misbruik 
van machtspositie. In dit hoofdstuk is ook het 
een en ander te vinden over de regels voor over- 
heidsaanbestedingen. 

In hoofdstuk 6 wordt naar mijn inszien wat te 
kort en beknopt de computercriminaliteit be- 
handeld. Een paar rechtszaken worden aange- 
stipt en het bestaan van de nieuwe wet wordt 
gemeld. Alleen over het meest opzienbarende 
artikel 138 van die wet over “computervrede- 
breuk’ wordt iets meer gezegd. 

Hoofdstuk 7 gaat over de juridische bescher- 
ming van persoonsregistraties. In kort bestek 
wordt uitgelegd voor welke situaties die wet 
bedoeld is, waar men zich aan heeft te houden 
en wat de rechten van geregistreerden zijn. Na- 
tuurlijk wordt de komende nieuwe EEG-richt- 
lijn in de beschouwingen betrokken. 

Het laatste hoofdstuk (nr.S inmiddels) gaat 
over Electronic Data Interchange: het uitwisse- 
len van berichten tussen verschillende organi- 
saties en instellingen. Er zijn natuurlijk talrijke 


pandrache gevolgen akk men papaerlons zege 
vensverkeer bedrijft Ie cen omdersekend 
tract per fax verzomden cen rechtege 
kontrakr” : zo een Gtuatse Waar wat kan en 
moet er gebeuren alt er ergens schade ontstaan 
de mm verhand kan worden gebracht met edec 
tromssche data-overdracht” Dundelijk wordt ze- 
maakt dat aamsprakelijkherd voor ontstane 
schade juridisch een valkusl :s vol kronkeiende 
gifslangen Ook contractuele aamsprake kijkherd 
x moeilijk en hangt zerk af van wat de gaernen 
met elkaar zijn overeengekomen. De kwesve 
van bewijsstukken :s ook een lastig punt In ons 
land ss de rechter vrij m zijn waardering van het 
bewijs. Het rs dus zaak de rechter te overnegen 
van de waarde van de bewijsstukken en daartoe 


doet men er goed aan om te zorgen voor goede 
controle. identificatie en authentificateproce- 
dures. 


De laarste 50 bladzijden van het boek worden 


Samenvattend kan gezegd worden dat het boek 
zeer veel informatie bevat en cen duzdelijke uit 


het belang van het onderwerp in bet algemeen 
en de actualiteit en anderzijds rekening sehou- 
den met hun doelgroep: cursisten van HEAO's 
die studiemateriaal voor het vak informatica- 
recht nodig hebben. Zelf vind ik het jammer dat 
voor mij als computerenthousiast de computer- 
erìmìnaliteit maar beknopt behandeld wordt. 
Wel is voor mij als softwaremaker het hoofd- 
stuk over de juridische bescherming van 
computerprogramma’s welkom leesvoer ge 
bleken. 


R.v.d.K. 


ST46 


november / december 1993 


19 


zn we beginnen met een nieuw schoon vel. 
D L daarop een tekstframe dat niet al te breed is. 
Voorzie het frame van een liniaal met de instel- 
ling “tekst zowel links als rechts uitgelijnd’. 
Hoe men daartoe te werk moet gaan is al eens 
eerder uit de doeken gedaan; ik ga het hier niet 
allemaal herhalen. Met het tekstframe actief 
kiezen we uit het hoofdmenu (de tweede van 
links) met de naam ‘File’ de keuze ‘Import’ 
aan. Er komt een keuze-box te voorschijn waar- 
in we aanklikken wat voor soort tekst er inge- 
lezen moet worden, b.v. een gewone First 
Word Plus tekst. d 

Nadat Calamus klaar is met het ingieten van de 
tekst kunnen we het resultaat bekijken. We zul- 
len zien dat er regels zijn met wel er veel wit 
tussen de afzonderlijke woorden en datis geen 
gezicht. De oplossing is: meer letters op een ré- 
gel laten plaatsen en dat gaat alleen maar als er 
woorden afgebroken worden. Hoe krijgen we 
dat nu voor elkaar? 

Kijken we in het hoofdmenu ‘Tekst’, dan is 


Figuur 1. 


In deze aflevering wil ik terugkomen 
den al eens besproken is: het opnemen van LEO pet afbre 
praktijk blijken gebruikers nogal last te ebben met Her, wat uitge: 
tekstregels. Alhoewel in Calamus S € 
breider zijn, is het toch mogelijk om, zonGer al te taat te 
grijpen, met Calamus 1.09N tot een, pevredigend rest 


op een onderwe 


nSL de moge el pandmatig in- 


Truc 


‚1 ijdens het import 
aleen woorden te laten 


De truc is on s 
tekst de afbreekplaatsen in Ie Ohileek 
markeren. Begin Of u jc 5 

tekstframe. Voordat er AMP) Seetikoon- 
zoek je in de afdeling “tekst func es 

tje “woordenboek OP en Klik 
sultaat is te zien in afbeelding *- 
ikoon “woordenboek lade 
mus-eigen rileselectorbox VEL 


it om te laden. À 
woordenboek uit Pan hoeft men 


niet te vrezen dat er iets mis sdi , 
peurt: Calamus 1.0 altijd maar } woor: 
denboek geladen en 
Bedenk wel dat een 


niet meerdere. 
woordenboek soms Zeer 
groot kan zijn. Zo komt het Nederlandse woor 
denboek dat bij DMC te koop !S al gauw op een 
filegrootte van een paar ponderd Kb en men 
moet dus redelijk veel intern geheugen hebben; 
een 1 Mb machine is echt te krap. Als men ook 
de beschikking heeft over een Nederlandse af- 
preektabel, dan kan men ie ook nog naladen. 
Klik nu het ikoon met de weidse benaming ‘af- 
breken tijdens import aan/uit actief. Dat ikoon 
staat zielig alleen op de bovenste rij geheel 
rechts (met dat vergrootglas in de afbeelding). 
Ga, nadat dit gebeurd is, de tekst importeren Op 
de manier zoals eerder is aangegeven. Er komt 
op het scherm de melding ‘Bezig met afbre- 
ken...”, zodat men weet dat er iets gebeurt. Met 
grote woordenboeken en lange teksten kan het 
zijn dat men soms een tijd moet wachten, maar 
dat is de moeite waard. 


Met de hand 


Hoogstwaarschijnlijk is na afloop het resultaat 
van het afbreken nog niet naar de zin en moet 
men met de hand 1 voor 1 afbreekpunten gaan 
aangeven. De eerste manier is om in het layout- 
venster de teksteursor op de juiste positie te zet 
ten, Men moet dan wel in de afdeling ‘tekst- 
functies’ zitten, Op de plaats waar men de af- 
breking wil hebben typt men nu een Control-— 
(Control-toets tegelijkertijd indrukken met de 


november / december 1993 Sá 


Ghift-toet en de toets die dir 
ect 


jete”-toet* zit (met het hekj 
Aangezien ef na elke toevoe aid 

de tekstopbouw plaatsvindt 

gfleen aan te raden als men zee, lez, ik 
heeft Veinig 
De tweede methode ligt voor ge 
teksteditor m en voeg daar de node fi 


gen uit zet de cursor op de gewe Vijn 
de tekst en typ een Control (€ bii, Dl 
in Er verschijnt dan een wat erst, » 
de tekst ter aanduiding van een dn hi 

loge: a] 


preekplaats 
Extra 


Heel onverwacht zal men Onderin 
van het ‘woordenboek’ de twee ke loog, 
staan met de benaming “etter Oner, 
“woordafstand’. Deze ikonen den 
de naam zegt. Men kan extra ruimte Cie, 
ters en woorden forceren. Het is en N 
om een negatieve waarde op te gern ei 
venant resultaat: de ruimte wor delen hes 
pet algemeen moet men van deze En IN 
afblijven: de hoeveelheid wit voor hi 
font is een eigenschap van het font. 5e Sen 
maatstelling afhankelijk van wat erin 
het formulier van de ‘Pagina Eh 
is opgegeven. nst, 


Vervolg 


len, 
stang k 


In de aflevering hierna zal ik nog wat ui 
over het maken en veranderen van w en 
boeken. Oorde, 


Tip 


Soms komt het voor dat Tab-stops in een 
na import verdwenen zijn. Dat kan Ee 
extra werk opleveren. De volgende EE 
kan gebruikt worden om dit probleem Se 
len: 


1. vervang in de tekst de Tabs door eene 
dat niet in gebruik is b.v. het # (hekje). Se 
kan het problematisch zijn om in een zee 
vang dialoog een Tab in te voeren. Edin: 
als Tempus of Alice (PD disk B 140) heter 
geen moeite mee. 

2. importeer de tekst in Calamus. 

3, ga de PKS tekst-editor van Calamus 

doe een zoek/vervang van alle hekjes! 

een tab zoals Calamus die kent. Je loo 
weer tegen het probleem op: hoe een Tb 
typen? Wel, doe Controll, want die word 
opgevat als een Tab maar zonder dat dé 
loogbox daarop regeert door de cursor nä 
volgend veld te plaatsen. 


RJ. van der Kamp 


__N 


NUDI 2,50 vom 02,05,1993 


k 
Konfiguration 


GD0s 


GEMDOS-Zeichenausgabe 
L] Fehlerkompatibilität 
L] Dynamische Maus 


Line-Â 


Fehlermeldungen 


vergt van de grafische software. Ook dat ver- 
traagt de Falcon. Daarom is het gebruik van 
NVDI zeker aan te bevelen. De makers van 
NVDI en de Screenblaster hebben overleg ge- 
pleegd over de werking van hun software, zo- 
dat ze goed op elkaar inspelen. 


Extra’s 


Voor programmeurs die hun software toesnij- 
den op NVDI zijn er wat extra mogelijkheden. 
Zo is het gebruik van Bézier-curven mogelijk. 
De handleiding en wat demo’s op disk verdui- 
delijken het gebruik. 

Heel fraai zijn ‘off-screen bitmaps’. Men reser- 
veert een stuk geheugen en gebruikt dat om een 
tweede VDI-workstation op te zetten. Men kan 
hierbij denken aan een tweede beeldscherm 
waarin met tekent. Door afwisseling tussen dit 
‘scherm’ en het normale kan men de schokke- 
rige beeldopbouw tijdens het tekenen op het 
zichtbare scherm vermijden. 

Ook kan je een bitmap aanleggen ter grootte 
van een bladzijde van de printer (een A4-tje 
van 300 x 300 dpi heeft 1 Mb geheugen nodig!) 
en deze met alle normale VDI-functies behan- 
delen. De bitmap kan dan naar de printer ge- 
zonden worden of als IMG-file naar disk. Op 
die manier heeft men in principe een aardige 
vector-naar-pixel conversie. 


Wensen 


Het installeren van NVDI zonder GDOS is 
voor de onervaren gebruiker lastig. De (Duitse) 
handleiding vertelt het ook niet helder. De extra 
informatie die op de disk staat is hoofdzakelijk 
gericht op programmeurs. Toch zijn er diverse 
files die ook voor gewone gebruikers relevan- 
tie hebben. Dat zou wat duidelijker kunnen 
worden aangegeven. Heel jammer is het dat in 
NVDI nog een ‘gewoon’ GDOS is ingebouwd. 
Het zou toe te juigen zijn als een snelle variant 
van SpeedoGDOS ingebouwd was. 


Virtueel geheugen 


De lezer zal zich afvragen wat virtueel geheu- 
gen te maken heeft met NVDI, want dat is toch 
iets heel anders? De reden dat ik het hier aan- 
stip is de volgende: 

doordat de 68030 CPU een zgn. Memory Ma- 
nagement Unit (MMU) bevat, is het mogelijk 
om een virtueel geheugen te maken. Maar de 
blitter is een chip die onafhankelijk van de CPU 
data van de ene fysieke plaats naar de andere 
transporteert. Er moeten dus lastige kunstgre- 
pen worden uitgehaald om ongelukken te ver- 
mijden. In de Falcon kan de Blitter niet worden 
uitgeschakeld en alle VDI functies (in ROM) 
rekenen erop dat er een Blitter is. Maar NVDI 
gebruikt zijn eigen VDI-functies en deze kun- 
nen werken zonder hardware blitter, want de 
functie van de blitter kan met software nage- 
daan worden. Wil met virtueel geheugen op de 
Falcon gebruiken (met V-RAM of Outside), 
dan is NVDI nodig om de blitter buiten wer- 
king te houden. 


Verkrijgbaarheid 


De NVDI-software is via elke Atari-dealer aan 
te schaffen. Koopt men een Falcon, dan raad ik 
aan om voor een beetje extra geld (in verhou- 
ding met de prijs van de Falcon dan) tegelijk 
een Screenblaster met NVDI te kopen. De 
meeste dealers leveren NVDI tegen een gere- 
duceerde prijs bij aanschaf van een Screenblas- 
ter. 


RJ. van der Kamp 


Product: NVDI versie 2.5. 

Beschikbaar gesteld door: CoCO te Vaals, tel.: 
04454-66475 

Prijs: fl 99,- 


Agenda 


TB-Atarí Computerclub Evergem 
VTB-lokaal, Hekstraat 7, 9050 Evergem. Bel 
gië Tweewekelijkse vergaderingen: eenmaal 
p dinsdagavond (19.00-23.00 uuryen eenmaal 
p zondag (10.00-17.00 uur 
Patrick Detabarre (091-2462929 na 19.00 uur) 


Floppy A.C.C. Genk 

Elke derde zaterdag van de maand in het ge 
meentehuis te Genk 

Frans Liekens, (089-3548393) 


CAST. Hasselt 
Mark Broucks (O1 1-221 394) 


Heiste Computer Club 

Elke derde dinsdag van de maand een bijeen- 
komst in zaal ‘De Heideroos’, Lostraat 91 
Heist op den Beek 

André Peeters (014-5473821) 


Atariclub Herne 
Ben Mignon, (02-3962048) 


HCC Atari ST. Kortrijk 
Frans Van De Maele (056-667548). 


ISTARI Workshop. Mechelen 
Gust Vervoort (015-21 1020) 


HCC België Modula-2 Interesse Groep 
Patrick Op de Beeck (03-4494445)) 


V.Z.W, Roeselare 

Midden Westvlaamse Hobby Computer Club 
Bijeenkomsten op de I-ste, 2-de en 3-de zater- 
dag van de maand in de Iepersestraat 102 te 
Roeselare. Er wordt een eigen clubblad uitge- 
geven. 

Carl Devriese (05 1-227739) 


EE ee en 


ST46 


november / december 1993 


17 


NVDI 2.5 


Nu ook geschikt voor de Falcon 


voor de high color mode is de Falcon aange 


f 


2.0 werd 


Was de vorige versie aangepast aan de TT, 
ed versie is verder aangevuld met extra soft- 

om de vele grafische modi van de Falcon 
aan te kunnen. 


Handleiding 8 


De bijgeleverde handleiding is evenwel dunner 
geworden (20 blz.) dan die van de vorige ver- 
sie, die ook al niet erg dik was (22 blz.). In de 
allereerste handleiding (140 blz.) stond een 
overzicht van alle VDI-functies. Die kan men 
ook (en met wat meer uitleg) terugvinden in het 
“Profibuch’, dus die omissie is niet ernstig. De 
handleiding bevat voldoende uitleg om NVDI 
te installeren en te gebruiken. 


Installeren 


Het installeren is heel eenvoudig: klik het 
“Instal.prg’ aan en alles wat noodzakelijk is ge- 
beurt. Na afloop vindt men NVDI in de AUTO- 
folder. Maar aangezien de volgorde waarin 
programma’s uit de AUTO-folder worden af- 
gewerkt zeer belangrijk is, kan het zijn dat men 
met de hand het een en ander moet veranderen. 
Over het algemeen moet men in de handleidin- 
gen nazien (van MultúTOS, ScreenBlaster, 
SpeedoGDOS, NVDI enz.) wat daar gezegd 
wordt over de volgorde. Soms is enig experi- 
menteren noodzakelijk. Op de disk is een tekst 
te vinden die de meest voorkomende situaties 


behandelt. 


GDOS 


Het NVDI bevat een ingebouwd GDOS. In dat 
geval dient men het ingebouwde GDOS af te 
zetten. Doet men na het installeren op de stan- 
daard manier niets, dan zal men zien dat de nor- 
male letters van het scherm vervangen zijn 
door een ander type. Dat kan als men GDOS 
gebruikt. Maar wil men dat nieuwe lettertje niet 

k GDOS niet nodig, dan kan 


gebruiken en is 00 
men als volgt te werk gaan: ZOr8 dat er voor 
Zorg 


NVDI geen assign.sys file te vinden is en 


16 


rien iede beeldschermversneller NVDI te koop, In de 
emitjk Is het een utility gebleken die men blijft gebruiten. Als men 
_ wil men Artha is geraakt aan de snellere grafisc 
den voor d meer terug naar ‘normaal’, Ook komt het maar zeer zel- 

hes t een programma niet wil werken met NVDI. In uitgave 
6 van maarapril 1992 isvoor het last bericht one, NVDI 
in ui ken). Ben werkelijk uitvoerige beschrijving is t€ 
reder kde zal niet alles her 
a es wat hoofdpunten en de verbeteringen worden 


he afhandeling, dan 


er ook voor dat de benodig 


NVDIDRCXx.SYS files) naar de ‘root’ van de 
ij het ontbreken van een 


VDI namelijk daar naar 
de benodigde drivers. En worden die niet ge- 
t vermeld en zit de 
neller ge- 
n gek 


disk verplaatst zijn. B 
assign.sys file zoekt N 


vonden, dan wordt dat nie 
gebruiker met een maar marginaal si 
worden computer. Daar kijk je wel eve! 


van op. 
Drivers 


Omdat er zoveel verschillend 
de video mogelijk zijn, zijn er ook 
schillende beeldschermdrivers nodig. Die soft- 
ware zorgt voor de vertaling van de grafische 
opdrachten van VDI (lijnen tekenen, vlakken 
vullen, letters zetten enz.) naar te veranderen 
beeldpunten op het scherm. Bij het opstarten 
gaat NVDI kijken wat voor scherm er ingesteld 
is. Daarbij wordt niet zozeer gelet op het aantal 
pixels, maar op het aantal kleuren en hoe de or- 
ganisatie van het beeldscherm is. Aan de hand 
daarvan wordt de juiste driver geladen. 


Snelheid 


Op de ST is het snelheidsverschil tussen de vo- 
rige en deze versie van NVDI niet erg groot: 
hier is niet veel verder verbeterd. De snelheids- 
winst op de Falcon is wel aanzienlijk. Nu is het 
op de Falcon lastig om een standaard te nemen 
waaraan je de rest kunt afmeten. Aangezien de 
hoeveelheid beeldgeheugen nogal kan ver- 
schillen (32 Kb bij de ST z/w 640 x 400 instel- 
ling, 153 Kb in de TT Medium van 640 x 400 
in 4 kleuren, de standaard VGA van 640 x 480 
in 256 kleuren vergt 307 Kb en de high-color 
overscan 768 x 480 mode maar liefst 737 Kb) 
is de tijd die wordt opgebruikt om data naar de 
video te sturen nogal variabel. Met andere 
woorden: afhankelijk van de video-mode is de 
Falcon snel of langzaam 

In de test is er een gewone VGA-monitor ge- 
bruikt met een beeldfrequentie van 60 Hz en 


de printerdrivers 
heit de folder GEMSYS (dat zijn de Serg, dan krijg de dialoogbox met de va, 


e instellingen van 
veel ver- 


ten aan een TV viaeen SCART-kabel AN 
pe belangrijkste indicatie voor de gemia, 

gnelheidstoename 15 de GEM-Dialoog tes, 

als die door Quick Index wordt gemeten % 
men we de high-color met 320 x 480 Pixels, 
basis ( 100 % ) kan is de winst van NVDI 20 
De toename bij de ST z/w mode van 640 x 


dô 9 1 
is van 195 % naar 613 % en de 640 x 480 ins 
ling me! 


{256 kleuren) gaat van 120 % naars; 
g. Op de TV gaat de high color 640 x p 
mode van 96 Gp naar 3 10 Yo. 
Opvallend is de winst in de high-color m, 
Dat komt doordat de beeldschermopbouw 
voor de computer (CPU) wat ‘logischer’ “a 
kaar zit (niet werkt met de methode van én 


t kleur). 
pesktop een tekstfile twee j, 


1 of ‘Print’. Laat je de teks; 8 
het scherm scrollen, dan zal je als Falcon.g, 
bruiker ervaren dat bij kleurinstellingen ie 
veel (beeldscherm-)geheugen gebruiken s 
heel erg traag gaat. Als je hoopt dat met NVD 
scrollen opeens sneller gaat, dan kom je 

gen uit: de snelheid wordt in dit geval be, 
door de snelheid waarmee met data in het g,. 
heugen kan worden geschoven. En die snele il 
heeft een hardwarematig vastgelegde boven. 


grens. 
Instellingen 


Men kan NVDI op diverse manieren instelle, 
Te eerste, het aan- en afzetten van het inge. 
bouwde GDOS, dan het versnellen (of niet) van 
de GEMDOS uitvoer, om niet ter vergeten de 
fouten-tolerantie (want er zijn wat fouten inhet 
VDI van Atari verbeterd en sommige software 
rekent op de aanwezigheid van die fouten), ver. 
volgens de beslissing of de muis versneld moet 
worden of niet en uiteindelijk kan ook nog de 
melding van fouten die NVDI opmerkt (ver 
keerde ‘handle’ en zo) onderdrukken. Voor 
programmeurs die software maken die met 
NVDI samenwerkt zijn er nog de instellingen 
‘Line-A’ en VDI-Memory’. 

Men kan instellen en vastleggen met behulp 
van een accessoire maar ook met een CPX-mo- 
dule. Ook is er nog een gewoon programma 
instelling dat men kan activeren vanaf de Desk 
top. 


‘Show’ ‘Cance 


Screenblaster 


Op'de Falcon kan men heel wat meer pixelsop 
het scherm krijgen, wanneer men een Sorcer 
Blaster koopt. Maar meer pixels vragen © 
meer geheugen voor het beeldscherm, zodat 

Falcon wat langzamer wordt. Aangezien 
meer op het scherm staat, moet er verhoud” 
gewijs ook meer veranderd worden, wat} 


november/ december 1993 ST40 


_ 


GFA-BASIC en MultiTOS 


De meeste programma’s die onder TOS goed lopen moeten aangepast 


worden voor MultiTOS, Ook programma’s die in GfA-BASIC ge- 


schreven zijn. 


Hier volgt een GfA-BASIC programma dat on- 
der Multi TOS kan lopen. Het programma bevat 
het minimaal vereiste voor MultiTOS, en ver- 
der voorbeeld procedures ‘som’ en ‘redraw’ 
die je door eigen routines kunt vervangen, 

Ik heb het programma met versie 3.6 van GfA- 
BASIC gecompileerd onder TOS 1.4 en ver- 


De listing. 


$m1000 
TITLEN #1," Som " 

OPENW #1,9,200,209,149,1 
hd&=W_HAND (#1) 


GOSUB som 


CLOSEW #1 
PROCEDURE message 
SELECT MENU(1) 
CASE 29 ! redraw 
WIND UPDATE(1) 


REPEAT 


GOSUB redraw 
t 


ENDIF 


UNTIL rb&=@ AND rh&=0 
-WIND UPDATE(@) 
CASE 21 
TOPW #1 
ENDSELECT 
RETURN 
LJ 


PROCEDURE redraw 
CLS 
PRINT "1 + 1/2 + 1/3 + 
PRINT *... + 1/2000 =" 
RETURN 
PROCEDURE som 
sz) 
FOR i&=1 TO 2000 
ADD s,1/i& 
ON MENU 
NEXT i& 


RETURN 


ON MENU MESSAGE GOSUB message 
1 


-WIND GET(hd&,‚11,rx&,ry&,rb&,rh&) 
-WIND GET (hdë&, b, axk,ayt,abl,ahé) 


CITP @,0,WORK_OUT(@),WORK OUT(1) 


-WIND GET (hd&,12,rxk,ryé&,rb&,rhé) 


" 


ALERT O,STR$(s)+" ",1,"0 ja?",ik 


volgens uitgetest onder MultiTOS op een ST. 
Het werkt goed samen met LINES.APP dat bij 
MuliTOS geleverd wordt, d‚w.z. dat beide ge- 
lijktijdig kunnen werken op voor- of achter- 
grond en de vensters over en van elkaar kunnen 
schuiven met correcte hertekening (redraw). 

Onder MultiTOS mogen programma's niet 


IF RC_INTERSECT(ax&,ay&,ab&,ah&,rx&,ry&,rb&,rh&) 
CLIP rx&,‚ry&,rb&,rh& OFFSET ax&,ay& 
Lj 


november / december 1993 


meer RAM gebruiken dan nodig. De eerste re 
gel is de compileraanwijzing voor die geheu 
genreservering. De grootte, 1000 bytes, ís uí 
teraard afhankelijk van het programma 
Vervolgens wordt er een venster geopend, ook 
vereist voor MultiTOS als GEM gebruikt 
wordt. De positie en de titel zijn willekeurig. Er 
kan een closebox toegevoegd worden. Maak 
het venster echter niet verplaatsbaar, want 
PRINT krijgt de nieuwe positie niet door. Er 
zijn meer problemen met PRINT onder Multí- 
TOS. 

ON MENU MESSAGE maakt dat GEM een 
bericht afgeeft, als het venster opnieuw gete- 
kend moet worden (redraw), omdat het onder 
een ander venster vandaan komt. Dat bericht 
wordt pas gelezen bij ON MENU. Dit com- 
mando moet dus veelvuldig uitgevoerd worden 
voor een vlotte redraw. Een goede plaats voor 
ON MENU hangt van het programma af. Het 
bericht wordt verwerkt in de procedure “messa- 
ge’, een standaard routine die b.v. in de compi- 
lerhandleiding te vinden is. 

Het is zeker niet zo dat elk GfA-BASIC pro- 
gramma op deze wijze aan te passen is aan 
MultiTOS. Bij eenvoudig rekenwerk zal het 
wel lukken, maar bij ingewikkelde schermuit- 
voer niet. Frank Ostrowski en zijn GfA-mede- 
werkers hebben kennelijk grote problemen met 
een MultiTOS-versie. 

Eigenlijk is GfA-BASIC te mooi om waar te 
zijn: veel makkelijker dan C en toch bijna even 
snel en veelzijdig. Nu is de broncode door de 
firma Richter herschreven van assembler in C. 
De nieuwe versie is veel trager en heet BASIC 
4.00. Misschien kan je je programma’s beter 
zelf herschrijven in C … 


Robert Best 


15 


jn he 6 een aantal deskundigen beoor 
verantw ard ais er binnen een half vur een 
De kwaliteit Yedisch advies beschikaar was 

ï an de ontvangen foto's was goed 


genoes 
er LEL voor professioneel gebruik 
W. Wortel 


mnl 
Permat's stelling 


Mii in zeer interessante tak van de 
in werde, be voor niets ben ik er professor 
digen is ie belangrijke taak van wiskun- 
ton Is het om stellingen te bewijzen of aan te 
md Ze Onjuist zijn. Maar 1 dwaas kan 

„ Oeweren dan alle wijze wiskundigen kun- 
nen bewijzen. Dat is niet zo erg; veel erger is 


en ie zeer knappe wiskundigen stellingen 
wlten en die ze zelf niet konden be- 
Bait ie biel nog niemand in geslaagd is 
zijn € DeWijzen, terwijl ze toch zo juist lijken te 


ie rin Pierre de Fermat ruim 300 jaar gele- 
n het volgende gezegd: en bestaat geen getal 
n dat groter is dan 2 waarvoor geldt: A tot de n- 
de plus B tot de n-de is gelijk aan C tot de n-de. 
Als n=2 dan krijgen we de bekende stelling van 
Pythagoras voor de drie zijden van een recht- 
hoekige driehoek. Maar bewezen heeft Fermat 
Zijn stelling niet. Wat wiskundigen vooral als 
Cen visgraat in de keel blijft steken is het feit dat 
Fermat net voordat hij dood ging op de druk- 
proef van zijn laatste manuscript in de kantlijn 
bij de stelling heeft geschreven dat hij een ele- 
gant bewijs heeft gevonden, maar dat helaas de 
tijd en ruimte om het op te schrijven hem ont- 
breekt. Kort daarop gaf hij de geest, zodat de 
stelling bekend is de geworden als de ‘Laatste 
stelling van Fermat’. 
Natuurlijk ben ik als hooggeleerde ook aange- 
sloten op het Internet, en daar kwam kort gele- 
den een stuk op tevoorschijn van de Engelsman 
Wiles, waarbij hij op 200 bladzijden tekst 
meent te bewijzen dat de stelling van Fermat 
juist is. Erg elegant is het niet en ook is het be- 
wijs zeer indirect. Er wordt gebruik gemaakt 
van de formuleringen over elliptische krom- 
men die Yutaka Taniyama in 1954 al heeft ge- 
publiceerd. De bewijsvoering is uitermate ge- 
compliceerd en lang. Ik ben het aan het naplui- 
zen. U hoort er meer over. 


Latijn leren 


Op het Gymnasium hebben vele leraren een 
hele hoop tijd gespendeerd om mij de beginse- 
len van het Latijn bij te brengen. Ik ben heel 
lang bezig geweest om vele malen voorge- 
kauwde stof in mij op te nemen. Echt ouder- 
wets stampwerk zit erbij. Van sommige werk- 
woorden heb ik wel 130 vervoegingen geleerd, 
Nu weet ik ze niet meer, want een mens kan 
niet alles onthouden, zelfs een professor niet. 

Ik heb mij afgevraagd waarom tussen die stort 
vloed van ‘educatieve’ software er nooit een 
goed leerprogramma voor Latijn te vinden was, 
Toegegeven, het is lastig. Ten eerste zit je met 
het probleem van de congruentie: een bijvoege- 
lijk naamwoord en het bijbehorend zelfstandi 
ge naamwoord hebben invloed op elkaars vorm 
terwijl ze niet opvolgend in een zinsverband 
hoeven te staan. Verder kent het zelfstandige 


14 


n vijf paamvallen maar 


lende enkel- en meer 
bij, wat In vele 
jat veel woor 


naamwoord niet alleer 


sf verschil 
nog zeef verse 
ook f ‚, Daar komt nog 


pruikelijk is. € 
Kenis hebben 
je lastige vervoe£in 
Men onderscheid 
vormen die allen 
gd worden vol- 
mogelijke 


voudsvormet 
andere talen ook ge 
den meer dan | bete 
Ten slotte zijn Ef dan nog € 
kwoorden 
vijf ver schillende w hen 
op een andere manier ver 2 ke 
je vijf wijzen In En me bij dat 
werkwoordstijlen. Er komt dp jn = ban 
een werkwoord actief of passie Loodige el 
worden, dat ef verschil is in de en É Barn ook 
de meervoudsvorm en dat het Die bel 
voile eol Lj leren nit een- 

wel duidelijk zijn dat #7 in 
voed js en dat het maken van el Bb 
gestuurd lesprogramma een ee 5 vel 
Het Nijmeegse Instituut voor og Ï Lo 
matie (NICI) heeft nu het programma jp 
e 246 meest voorkomende 
werkwoorden en zelfstandige naamwoorden 
behandelt. Aanvullend is er ‘Substantarium. 
met 250 zelfstandige naamwoorden. Helaas ij 
de software alleen maar geschikt voor En 
DOS computers en niet voor mijn geliefde ST. 
Jammer. 


gen van de wer 


gens | van € 


rium’ gemaakt dat d 


Speltheorie 


In de juli uitgave van het tijdschrift ‘Nature’ 
staan een aantal modelberekeningen van twee 
speltheoretici die er op wijzen dat samenwer- 
king voordelig is, alhoewel je dat zo rondkij- 
kend in de wereld op dit moment niet zou Ze8- 
gen. Ze bekenen de situatie van het in deze af- 
deling van de theoretisch wiskunde zeer beken- 
de ‘prisoners dilemma’. Ik zal het even 
toelichten voor de minder geschoolde lezer. 
Twee gevangenen kunnen samenwerken of 
niet. Werken ze samen dan is de winst meer dan 
wanneer ze dat niet doen. Maar als de een 
wenst samen te werken en de ander geeft hem 
de zak (doet dus niet mee) dan krijgt de weige- 
raar een grote beloning, en de goedwillende 
helemaal niets. Al in de 70-er jaren toonde R. 
Axelrod aan dat op den duur samenwerking 
loont. Hij poneerde de stelling dat de simpele 
Tit-For-Tat strategie superieur is aan alle ande- 
re, meestal ingewikkelde strategieën. Dit laat- 
ste zal ik toelichten. 

De gevolgde strategie bij tit-for-tat is: begin 
vriendelijk met een aanbod tot samenwerking 
en beantwoord daarna elke keuze van de tegen- 
partij op eenzelfde manier. Dus als de ander je 
belazert, dan belazer je hem de volgende keer 
net zo. Na een positief antwoord op een aanbod 
voor samenwerking, reageer je zelf de volgen- 


FINAL ACCOUNT klaz! 


Astona Engineering 


voor EUROPA ’93 


Boekhouden op èlke PC of ST. Administraties uitwissel 
Netwerkversie beschikbaar. Ontdek de kracht van dee” 


Almere, 036-5314435 


de keer ook 7 Hé 
fe 


over vele Ontmoetinge, "laars, 
gen Ì 


yartij samenwer! k 
partij samenwerk hebh Volg. … Slap 
winst, maar werkt de if Sr beid de 
ande de de, 
dan is de schade Ongey der "Cen 
8EVee 
Om maar eens ee ; 
het leven gegrepen is 
baarsmannetje Ce feacrie Te 
aarsme jes (een in gp … Ctieg 
soort VIS Waaraan o.a de ‚Adv, 
"& UE he 


rium te verdedigen ep, 


ee 
blij N broer A 
tegie te gebruiken. ken de tie len 


dekt aan de hand van s; 
verbetering op de methode 
zorgden ervoor dat de spelst gelig hs 
het waren konden evolueren Pe ien 
taties. Een succesvolle stare; Yke” 
re overlevingskans dan eer, ge krijg eN 
le, Minder sten 
Uiteindelijk kwam er als pe N 
dat sterk lijkt op de tlfortat State 
meer toegeeflijkheid. Zo af ne Maar Ter ‚ 
handreiking ondanks het feit d N toe en 
der de vorige keer geen samenw. de (en 
Nadere analyse van de waarne kin Nen, 
stekelbaarsjes leerde dat un ogen ra 
meer leek op de toegeefl; ik älepie 


, ijke y lig 
tat dan de strikte vorm. Om van ä 
n 


Mul ee 
Alies N 


dat Grrr 


* 


Y. Lupardi 


ba’ 
vou 


ASIN 


„en nu bestaat het vermoeden mijn beste, dat wat wij eeuwenlang hebben aangezien voor molen- 
stenen in werkelijkheid niets anders is dan een pre 
soort enorme floppydisk als het ware. waarvan mijn medewerkers nu proberen het ribbelpatroon 
te ontcijferen!!! 


Meer recentelijk is men dierenhuiden gaan ge- 
bruiken om geschriften te bewaren. Met wat 
geluk overspant men dan een tijd van zo’n 2000 
jaar (de Dode Zee rollen b.v.). Maar sinds men 
papier is gaan gebruiken, is de houdbaarheid 
sterk terug gelopen. Vele moderne papiersoor- 
ten halen nog maar net een halve eeuw. 

In de computerwereld hebben we vergelijkba- 
re problemen: ponskaarten en ponsbanden ver- 
gaan en ook apparaten om ze te lezen worden 
moeilijk te vinden. Denk niet dat magnetische 
materialen een oplossing bieden: 15 jaar oude 
magnetische banden kunnen b.v. niet meer 
door moderne tape units gelezen worden en het 
plastic van de drager wordt bros. Ook de hoe- 
veelheid magnetisme op de tape verminderd 
geleidelijk. 

Met floppy disks is hetzelfde aan de gang: eerst 
waren er alleen maar 8 inch floppies. Kom daar 
nu nog maar eens om: er is zelfs geen floppy- 
drive meer te vinden waar die ouderwetse disks 
in passen. Met de 5 1/4 inch disk gaat het hard 
dezelfde kant op: iedereen vervangt zijn oude 
drives voor nieuw 3 1/2 inch spul. De tijd dat 
een PC standaard een 5 1/4 inch drive had is 
voorbij: 3 1/2 inch is de mode. Ook het ontcij- 
feren wordt moeilijk: stel je hebt een oude disk 
die ooit is beschreven onder het operating sys- 
teem OS-3. Hoe kom je er achter hoe zo’n disk 
in elkaar steekt (aantal tracks, sectoren, directo- 
ry structuur enz.)? 

Ook de moderne CD-disks ondergaan veroude- 
ring. De manieren waarop de informatie wordt 
vastgelegd zijn aan snelle veranderingen on- 
derhevig: de moderne CD-drive van dit jaar 
moet multi-sessie mogelijkheden hebben. 

Een ander probleem dat tegenwoordig opduikt 
vindt zijn oorzaak in het comprimeren: je hebt 
een hele batterij software nodig om al die ZIP, 
ZOO, MPEGI t/m 4, JPEG, ARC, PAC, 
XIMG, LZH enz. files uit te pakken. En welke 
van al die methodes zal over 10 jaar nog in ge- 
bruik zijn? En wie heeft dan nog ergens docu- 
mentatie die vertelt hoe een bepaalde methode 
gebruikt werd? 


Computers en nullen 


Pas zeer laat in de geestelijke ontwikkeling van 


historisch opslagmedium voor informatie. een 


de mensheid is het getal nul ontdekt. Nog 
steeds hebben wij last met dat moeilijke getal. 
Ook computers kunnen er soms slecht mee 
overweg. Zo bezit zelfs onze 680xx CPU een 
speciale afhandeling voor het geval er gepro- 
beerd wordt door nul te delen. Het is dan de 
taak van het operating systeem om op iets bij- 
zonders (een exception) te reageren: de ‘divide- 
by-zero trap’ afhandeling. 

Een ander probleem voor computers die met 
geldbedragen bezig zijn is de inflatie. Sommi- 
ge landen in Zuid-Amerika hebben een inflatie 
van 1500 procent per jaar. Heel extreem is op 
dit moment Servië bezig, waar de inflatie het 
afgelopen jaar 19.500 procent bedroeg. Op het 
moment dit dit geschreven wordt is een dollar 
1 miljoen dinar waard. Dat houdt in: zeker elk 
jaar een paar nulletjes bij alle geldbedragen. Al 
gauw zijn dan zakjapanners niet meer in staat 
om zulke grote getallen (miljard, biljoen) te 
manipuleren en in het venstertje (display) te to- 
nen. Hetzelfde gaat op voor kassa's, benzine- 
pompen, prijskaartjes en cheques. Teveel nul- 
len maken het leven voor mens en computer 
lastig en onberekenbaar. 


R.v.d.K. 


Eurostekker 


We klagen als computergebruikers wel eens 
over al die rare stekkertjes die er gebruikt wor- 
den en de minimale normalisatie die de compu- 
terwereld kenmerkt. Maar wat te denken van 
het probleem met de stekkers voor huishoude- 
lijke apparaten? 

Daar is het probleem van standaardisatie nog 
nijpender en moeilijker te verwezenlijken: de 
hele wereld zit vol met allerlei electrische appa- 
raten en bijna elk land heeft zo zijn eigen histo- 
risch gegroeide wijze van aansluiten. De belan- 
gen en hoeveelheden geld die hierbij een rol 
spelen, zijn zeer groot. 

Toch hebben 18 europesche landen nu de stap 
gezet op de (zonder twijfel lange) weg naar de 
Eurostekker, die maar liefst 20 verschillende 
stekkers moet gaan vervangen. Waarom ze uit 
zullen gaan van de internationale standaard 


IEC 906-1 (van 1986) en niet die standaard ge 
woon over nemen, is volledig onduidelijk. Vol- 
gens de eerste informatie zal de stekker drie 
ronde pinnen bevatten en redelijk klein zijn (en 
goedkoop te fabriceren). Maar helemaal zeker 
is zelfs dit miet: Engeland claimt een uitzonde 
ringspositie en wil platte pinnen gebruiken. Het 
lijkt te getuigen van realiteitszin om de komst 
van de Eurostekker eerst na het jaar 2000 te 
verwachten 


Digitaal fotograferen 


Met de komst van de multi-media toepassingen 
is er behoefte aan methoden om op een simpe- 
le manier foto’s in de computer te krijgen. Een 
fraaie oplossing is de Kodak Photo-CD, waar- 
bij men gewoon de foto's (dia”s) maakt met een 
normale camera en na ontwikkeling de beelden 
laat inscannen en wegschrijven op een CD 
schijfje. Met behulp van het juiste type CD- 
ROM speler krijgt men zo kleurenbeelden in 
digitaal formaat ter beschikking waar de com- 
puter wat mee kan doen. De software kan dan 
de doka-techniek leveren die het daglicht kan 
verdragen, zoals het plastisch in een reclame 
folder werd uitgedrukt. 

Vorig jaar heeft de bekende maker van hand- 
scanners, de firma Logitech, een digitaal foto- 
toestelletje gemaakt. Maar het ís geen succes 
geworden, want de bruikbaarheid was in de 
praktijk niet groot en de kwaliteit van de beel- 
den viel tegen. Toch is hetzelfde idee door Ko- 
dak verder ontwikkeld en er is nu een soort op- 
zetapparaat dat aan de achterzijde van bestaan- 
de spiegelreflex kleinbeeld kamera’s kan wor- 
den bevestigd. De DCS-200 gaat zo’n 20.000 
gulden kosten. Er wordt gebruik gemaakt van 
een heel duur CCD-element dat zeer veel pixels 
bevat. Maar het formaat van het lichtgevoelige 
gedeelte is wat kleiner dan het 24 x 36 mmm 
kleinbeeld formaat. Het effect is dat de lenzen 
als het ware een langere brandpuntsafstand 
krijgen (een beetje meer ‘tele’ dus worden). De 
beelden worden op een 85 Mb harddiskje opge- 
slagen wat per beeld 2,5 sec kost (voor 1,5 Mb 
aan informatie). Is de schijf vol, dan kan je de 
inhoud via een kabel naar de computer trans- 
porteren. 

Voor de amateur zal dit Kodak-apparaat on- 
bruikbaar zijn, maar in een paar specifieke sì- 
tuaties is het een lonende werkwijze. Zo kan de 
fotograaf in een pretpark die van elke bezoeker 
een foto maakt, zeer veel besparen. Bij het ver- 
laten van de attractie kunnen de bezoekers hun 
foto op een grootbeeld scherm bekijken en dan 
alsnog beslissen of ze een afdruk willen. Een 
(dure) kleurenprinter print dan direct de ‘foto’. 


Internet 


Ik heb de lezers al eerder opmerkzaam gemaakt 
op een wereldomspannend netwerk dat weten- 
schappers gebruiken om onderling informatie 
uit te wisselen. Het zal de gewone gebruikers 
meestal ontgaan dat het netwerk een zeer grote 
transportcapaciteit heeft. Wel opvallend is na- 
tuurlijk het grote aantal deelnemers en vertak- 
kingen. Maar het is te regelen om een zeer snel- 
le punt naar punt verbinding in het netwerk te 
maken. Zo lukte het kort geleden aan Engelse 
artsen om een aantal z/w ultrageluidsbeelden 
naar de USA over te sturen die aldaar na te zijn 


nm 


ST46 


november / december 1993 


13 


ST Varia 


ieuwe eg ner voor de ST, zal in de toekom, 


Hacker-bijeenkomst 


Begin augustus vond op een camping in de Fle- 
vopolder een bijeenkomst plaats van hackers 
en geestverwanten onder de naam “Hacking at 
the end of the universe”. Het weer was wal aan 
de regenachtige kant, maar voor de rest was het 
gebeuren een succes. De eerste dag was helaas 
de stroomtoevoer niet goed en werkten vele 
computers niet, maar dat werd gelukkig gauw 
opgelost. Het “InterTent Net’ heeft gefunctio- 
neerd en ook de gateway naar de buitenwereld 
functioneerde. 

Op het terrein was een telefooncel met een eeu- 
wig bruikbaar kwartje. Dat was een grap van de 
organisatie, want de telefoonkosten werden be- 
taald uit de grote pot. Wel was de verbinding 
afgesloten voor 06 nummers en bellen naar het 
buitenland. Binnen de kortste keren hadden na- 
tuurlijk een paar telefoonhackers de beveili- 
ging omzeild, maar daar was de leiding van het 
gebeuren gauw achter. 

In de pers werd wel de houding van onze eigen 
CRI (Centrale Recherche Inlichtingen Dienst) 
breed uitgemeten. Hun vertegenwoordiger 
kreeg van zijn baas geen toestemming om te 
verschijnen. Als reden werd opgegeven: ‘het 
CRI kan niet geassocieerd worden met plegers 
van strafbare feiten’. 

Heel anders was de houding van de CIA (uit 
Amerika). Die pakken het wat slimmer aan en 
hun mannetje sloeg taal uit die hackers graag 
horen. In de druk bezochte workshop over de 
inlichtingendiensten gaf hij zelfs lezingen van 
een redelijk peil. Zo vertelde Robert Steele dat 
de inlichtingendiensten blind zijn voor de hoe- 
veelheid “unclassified” informatie die via inter- 
nationale netwerken wordt uitgewisseld tussen 
politieke activisten. Zelfs de CIA kreeg pas be- 
langstelling, nadat de USA president Clinton 
het Witte Huis liet voorzien van een InterNet 
aansluiting. Bovendien werden door Robert 
twintig vakkundige deelnemers uitgenodigd 
om gratis (op kosten van de CIA?) naar de USA 
te komen voor een driedaags symposium in 
November te Washington over ‘Nationale Vei- 
ligheid en Open computersystemen’. De toe- 
gangsprijs voor niet-genodigden naar dit sym- 
posium is 400 dollar, Onder anderen zullen er 
4 kolonels van de KGB (Rusland) spreken, In 
tegenstelling tot onze overheid die de richting 
‘van dik hout zaag je planken’ is opgegaan en 
die in iedere hacker een zware crimineel ziet, is 
de Amerikaanse CIA van mening dat hackers 
gepaaid moeten worden in de hoop dat ze voor 
hun karretje te spannen zijn (met stroop vang je 
mee vliegen dan met azijn) 


Kleur en zwart/wit 


Er zijn de laatste tijd nogal wat abonnee’s bij 
gekomen die of een tweedehands ST hadden 


ternieù je software voor de % 

aangeschaft of an pe ns onder wen skr de IBM PC ond a 
Daarom brengen A ware in twee delen uiteen krijgbear zijn r MS. oes N, 
aandacht dal ven z/w scherm verwacht 3 De geringe verkoop is zeker ie 
valt: software Kleurensche nodig hee feit dat er veel illegaal gec jen , 
software die nt mag men erop reke antal ST-gebruikers veel pien rd Woe k 
aire zien Falcon op de markt is) Ob aantal PC-bezitters. Maar zons 5 & * 
en Sephen als in z/w kunnen ra zijn _ ook een vermanend vingerije naa 
zowel is voorde toepassing. kan het Er den uitgestoken, want de verk ders S 
oa en pO of in kleur of pa rg in versie vond maar op enkele dag Pi, 

ke + tekstverwerken kun ts: de kwestie van een s 
ee gel weinig letters 5 on Tekort aan Bn, 

je 5 1-! stek en ane 
het scherm geplaatst wie a (op het Volgend jaar komt er voor Ms. 

je, 


dan heel lastig. E 
TV-scherm) is de leesdaar” et 
zijn dergelijke programma S veel ae 

gebruik in Z/W. Bij spelletjes is } ee Hen 
zonder kleur moelijk vn, on ed 
siasten gebruiken vee!à! een r 7 
weergave. Gekochte (dure) games Ze cn Li 
bijna uitsluitend in kleur te koop. Ee Ae 
gramma's die met kleur werken worde En 
tuurlijk geacht op een kleurenscherm te Wi 


Ï ú wit ook kleuren 
ken. Maar aangezien zwart en WIT 
5 W dat men in 2/w mode 


ijn, mag men ook eisen Ie 
Bi werken, als men maar twee Kleuren wil Be 
bruiken. Een voorbeeld is het bekende Degis : 
Bij de Falcon zijn er kleurinstellingen (zeker 
als men ook een ScreenBlaster gebruikt) waar- 
bij er wel veel letters Jeesbaar op het scherm 
passen. Dan mag men verwachten dat een g0e- 
de editor ook in die resoluties kan, werken. 
Bij de programma’s in de PD is het zo, dat ze 
door liefhebbers zelf thuis worden gemaakt en 
de meeste hobbyisten hebben of een 2/w of een 
kleurenscherm, maar zelden beide. Men maakt 
en test de software op het apparaat dat men, zelf 
heeft, meestal (80 procent) is dat een z/w 
scherm. Zoekt men dan ook games die in 2/w 
moeten werken, dan zal men die in de winkel 
niet vinden: wel in onze PD. 
Voor programmeurs is de regel: als het voor het 
gebruikersinterface (dat wat men op het scherm 
ziet en kan aanklikken en instellen) niet uit- 
maakt of het in kleur of z/w afgebeeld wordt, 
zorg dan dat beide mogelijkheden aanwezig 
zijn. Er is maar 1 juiste reden om een grafisch 
interface nietin alle resoluties te werken: er zijn 
soms te weinig pixels op het scherm om alle 
onderdelen van het grafische interface netjes 
zichtbaar en leesbaar weer te geven. 
Voor de Falcon zou de richtlijn als volgt uit- 
werken: werkt een interface in 2/w met 640 x 
400 pixels, dan mag men verwachten dat ook 
Kleurenresoluties met eenzelfde aantal of meer 
pixels gebruikt kunnen worden. Helaas is dat in 
elk geval bij veel demo software van de Falcon 


nog niet het geval . 


Reisplanner 


Door de geringe verkoop van de NS-reisplan 


n 
nieuwe versie uit op meerders ns 
stuks) en voor de verhoogde prijs ma 
men niet alleen de bestemmingen ; Ik 
maar ook nog eens 1000 binnen de 
1150 in Europa. 

Kees Verhaaf van de Stichting 

Velp vindt het zo jammer li, Os, 
meer voor de ST beschikbaar is, bare ES 
een aanraad om aan de NS Kij. De 
Postbus 2025, 3500 HA Utrecht Nin, 
schrijven! Hij vraagt zich ook af. °*x 
simpelweg de ST-versie ìn het ak 
wordt gebracht bij wijze van Banen, 
nine? ek 
Nu we het toch over treinen hebben-; 

rijk is het automatìsch kaartverk in, 
verings-systeem ‘Socrates’ in Sen 8 
men, De reiziger doet er goed aan om & Ans 
gen van die automatìserìng maar f Nt 
te nemen. Het nieuwe systeem heeft nin. S 
miljoen gulden gekost en daarvoor zit Ri 
opgescheept men een moeilijk te hes 
computer. Het aantal verkeerde kaarties 
de verkeerde prijs blijkt erg hoog te Ün den 
servering voor de supersnelle TGV rin 
deugt niet (door een computerfoutje isa 
soms na 4 reserveringen “vol”) en de wats 
den aan de loketten lopen sterk op. Zo oe 
men bijvoorbeeld voor een kaartje Parijse 
chen meer dan 35 keer een toets ìndrukkes 
maakt men 1 fout dan moet men van vree 
aan opnieuw beginnen. Weinig gebruike 
vriendelijk dus. 


Informatie-veroudering 


Al heel lang geleden zijn mensen erin ge® 
om een methode te vinden om hun woorkt® 
gedachten door te geven aan het nageslache® 
uithakken ìn steen. Na vele duizenden #® 
zijn soms de “leters” nog te lezen. Een 
kwestie is: kunnen wij nog ontcijferen bee 
toentertijd heeft bedoeld? Met de Egmts 
hiëroglyfen hebben we geluk. Een andere 8 
thode die de tand des tijds goed heeft ow 
is het gebruik van (gebakken) Kleit®” 
Knappe koppen zijn erin geslaagd om 
spijkerschrift te ontcijferen. 


12 


november / december 1993 


MHz brengt en de DSP naar 50 MHz. Er is een 
uitvoering die de CPU zelfs opvoert naar 36 
MHz en ook timing voor het geheugen opvoert 
naar 18 MHz. Maar ook hier zijn de resultaten 
niet overdonderend. Een gepubliceerde test 
(met NVDI in gebruik op de Falcon) levert 
voor de bekende Quick Index de waarde 649 
voor CPU memory op (was 476) en de belang- 
rijke GEM Dialog liep van 605 omhoog naar 
683. 


TT-geheugen 


Wil men aan de TT extra snel geheugen toe- 
voegen, dan is er de originele kaart van Atari, 
de Mighty Mic 32 van GE-Soft of sinds kort de 
TT128 van de firma Catch Computer, Hirsch- 
graben 2, 52062 Aachen Duitsland, tel: 0241/ 
406513. Dit product levert het snelste geheu- 
gen op. Een test gaf het volgende resultaat: de 
Atari TT RAM kaart haalt 6,4 Mb/sec, de 
Mighty Mic haalt 6.6 Mb/sec en de nieuwe 
TT128 komt tot 7,9 Mb/sec. 


Niet doen 


Gebruikt men MultiTOS (of Mint), dan bestaat 
er een pseudo-drive met de naam U:. Deze be- 
vat dan het complete systeem. Laatst klikte ik 
het verkeerde ikoon op de Desktop aan en 
vroeg een ‘Show Info’ via het Desktop-menu. 
Dat werd een ramp: alle disks werden afge- 
vraagd, vele malen moest floppy B: met floppy 
A: verwisseld worden en na drie minuten had ik 
er genoeg van. Vandaar de tip: vraag nooit een 
“Show Info’ aan op pseudo-drive U:. 


Profi Falcon 


De firma Rhothron, Entenmuehlstr 57, D- 
66424 Homburg/Saar Duitsland, tel: 06841/ 
64067, is een firma die ST's inzetbaar maakt in 
het laboratorium en in de industrie. Met allerlei 
mogelijke extra hardware (meestal via de 
VME-bus) kan men ST's professioneel gebrui- 
ken om te meten en te besturen. 
Vanzelfsprekend zijn de extra mogelijkheden 
van de Falcon door deze firma uitgebuit en 
kunnen de interne D/A- en A/D-omzetters tesa- 
men met de DSP gebruikt worden om te meten, 
te regelen en te rekenen zonder hoge kosten 
voor extra hardware. Maar bedenk wel dat de 
nauwkeurigheid en de snelheid van de D/A- en 
A/D-converters in de Falcon voldoende zijn 
voor geluidssignalen maar voor technisch-we- 
tenschappelijk meten slechts beperkt inzetbaar 
zijn. 


Versienummers 


In de goede oude tijd nummerde men versies 
van software gewoon 1, 2, 3, enz. Later bleek 
het nodig om ook tussenversies te nummeren, 
want als men een nieuwe versie had gemaakt 
dan doken er altijd bugs op die pas door gebrui 
kers in de praktijk werden ontdekt. Zo is het 
nooit voordelig om een versie 3.0 te kopen; 
versie 3.1 is beter, want daarin zijn de ergste 
nieuwe bugs verholpen. Later bleek nog meer 
specificatie nodig en groeide het versienummer 
uit tot een driecijferig getal: versie 3.14 b.v, Het 
is zelfs zo dat een dergelijke identificatie on- 
voldoende kan zijn; dan komt men versie tegen 


zoals Overscan 2.16cs. Zo af en toe smokkelt 
men nog wel eens met de nummering zoals bij 
Microsoft MS-DOS versie 6,0 die inmiddels is 
vernieuwt naar versie 6,2. De vraag is: “waar is 
6.1 gebleven? Die is er niet, want anders is 
verwarring mogelijk met DR-DOS versie 6.1. 


Beurzen 


De volgende 1-daagse regionale computer- 
beurzen zijn er georganiseerd: 

8 okt. Zuid-Laren, Pr. Bernhardhoeve 

30 okt. Den Bosch, Brabanthallen 

5 nov. Delft, Sporthal Bras 

3 dec. Nijmegen, Jan Massinkhal 

10 dec, Almere, Sporthal Centerpoint 
Driedaagse professionele beurzen worden ge- 
houden: 

28-30 jan. Eindhoven Beursgebouw 

8-10 april Eindhoven Beursgebouw 

Over het algemeen is op deze beurzen Atarí 
maar sporadisch aanwezig. 


Muziek publiciteit 


Heeft men de behoefte om muziek te promoten. 
dan moet men meestal voor veel geld dure gra- 
fische ontwerpers inschakelen om drukwerk, 
video-clips enz. te laten maken. De firma Cas- 
per & Richard, Melkweglaan 26, 2394 NH Ha- 
zerswoude Rijndijk, tel.: 01714-14587, hebben 
de mogelijkheid om e.e.a. snel en vakkundig te 
doen voor niet al teveel geld. 


Multi-linguaal 


Willen we op de ST een tekst intypen die be- 
staat uit delen in een vreemde taal, dan kan men 
Signum gebruiken. Niet alleen letters die tegen 
ons latijns schrift aanhangen (Hongaars, Pools, 
Turks) kan men gebruiken maar ook b.v. Ara- 
bisch kan met behulp van de juiste utilities wor- 
den getypt, terwijl dat schrift (net als het He- 
breeuw trouwens) van rechts naar links loopt. 
Voor mensen die noodgedwongen moeten 
overgaan op een PC met Windows is er ook 
sinds kort een oplossing: ‘UniVerse’ onder 
Windows. Het kost ongeveer fl 500,-. Maar 
voor dat geld kan je ook gemengde geschriften 
maken zoals b.v. een woordenboek Nederland- 
Arabisch. Erg makkelijk is het nog niet en ook 
de cursor doet af en toe vreemd. Maar wat wil 
je, als je op 1 pagina Chinees (van boven naar 
beneden en van rechts naar links), Japans (van 
boven naar beneden en van links naar rechts), 
Arabisch (van rechts naar links en dan van bo- 
ven naar beneden) en Thais (van links naar 
rechts en van boven naar beneden) moet corri- 
geren! 


Computerdag 


Op zaterdag 6 november organiseerd de Breda- 
se Regionale Atari Computer Club (BRAC) 
voor de 7-de maal de jaarlijkse gebruikersdag. 
Er zal veel worden gedemonstreerd en uitge- 
legd. Meer informatie bij Jan de Jong, tel.: 076- 
810699 of via het BBS: 076-201514 (2400 
baud). 


Informatica op de TV 


Vanaf 13 oktober wordt drie maal per week op 


de BRT (Belgische TV) de Personal Upgrade 
2,0, de computerserie voor beginners uitgezon- 
den. In dit educatieve programma hebben ze 
het over de IBM-PC's met MS-DOS en zo. Dus 
voor ons, ST-ers valt er niet veel te beleven 
Naar de vorige afleveringen hebben (naar 
schatting) 800.000 mensen gekeken 


Calamus NT 


Inmiddels is het omzetten van Calamus voor 
het moderne operating systeen “Windows NT 
achter de rug. De klus was niet zo groot als men 
op het eerste oog zou denken. Immers door de 
modulaire opbouw is conversie en aanpassing 
alleen nodig voor Calamus.prg zelf, de modu- 
les communiceren niet met het operating sys- 
teem maar met Calamus.prg. Een recht-toe 
recht-aan omzetting (compilatie) van de C- 
source in de gebruikte machinetaal ís voor mo- 
dules voldoende. 

Enig extra werk moest wel verricht worden: 
PostScript ondersteuning (uitvoer en fonts), 
communicatie met de printerdrivers van Win- 
dows NT zelf en samenstelling van nieuwe 
handboeken (in 17 talen!). De uitleveringster- 
mijn is vastgesteld op het laatste kwartaal van 
1993, 

Om de verkoop op gang te slingeren is er een 
speciale aanbieding. De updatekosten voor Ca- 
lamus S of 1.09N zijn fl 1679,- en voor Cala- 
mus SL is het fl 989,-. Maar als men 10 sets uit 
de fontverzameling van URW koop (er zijn 19 
sets, elk voor een prijs van fl 99-) dan hoeft 
men voor de versie van Calamus NT niets 
extra’s te betalen. Wel moet men natuurlijk 
geld uitgeven om een computer met Windows 
NT te kopen! Maar de firma DMC zal ook spe- 
ciale voordelige aanbiedingen verzorgen van 
hardware plus software. 


Calamus modules 


Het Bridge module voor de import en het om- 
zetten van pixel- en vector beelden is verkrijg- 
baar voor fl 399, Bezitters van DataFormer 
kunnen een upgrade krijgen voor maar fl 
149 Ook nieuw is LineArt voor fl 399, dat 
kwa opzet veel weg heeft van het bekende Out- 
line Art. Maar door de volledige integratie in 
Calamus is veel meer mogelijk. Met behulp 
van het al langer bestaande module ClipArt kan 
men willekeurige frame types opnemen in vec- 
tor frames. 


Calamus tip 


Als men teksten in Calamus importeert, dan 
heeft men vaak last met de Tab-stops. Om te 
voorkomen dat men met de hand heel veel din- 
gen moet veranderen is de volgende werkwijze 
aanbevolen: 

L. vervang eerst met behulp van de teksteditor 
alle Tab-symbolen door iets anders b.v. een # 
2, Importeer de tekst in Calamus. 

3. met behulp van de PKS-Write editor (in Car 
lamus dus) kan men een zoek- en vervang doen 
voor # naar Tab. 

Maar hoe geef je een Tab op? Immers intypen 
geeft een beweging van de cursor naar het vol- 
gende edit-veld, Maar de toetscombinatie con- 
trol-l (die volgens Calamus ook ‘Tab’ bete- 
kent) reageert wel zoals bedoeld! 


sns 


ST46 


november / december 1993 


11 


Maar er is Sinds kort een tweede oplossing: de 
BlowUp30 van Acher, Eberl, Seibert GbR. 
Eslarnerstr. 34, D-81540 München Duitsland. 
Heeft men een redelijk goedkope monitor (b.v. 
de Atari VGA-monitor PTC 1426), dan kan 
men volstaan met de aanschaf van de software- 
Matige versie voor DM 50, Dan heeft men 
89% X S44 non-interlaced 54 Hz en 256 kleuren 
Maximaal, Heeft men een multiscan monitor, 
dan verdient het aanbeveling om de versie 
Hard 1 aan te schaffen (DM 89,-) waarmee de 
Ì hoog resolutie van 1280 x 960 wordt be- 
Teikt maar dan wel in 16 Kleuren i.p.v. 2 (z/w). 
Heeft men een multisync monitor van hoge 
kwaliteit, dan kan men met versie ‘Hard II 
M 119,-) nog meer resultaat krijgen. 
De firma Hard & Soft adverteert in Duitsland 
met de Crazy Points en de hardwarematige 
Screen Wonder. Of het een ander product of 
hetzelfde is als bovengenoemd product onder 
een andere naam weten we niet. 
Eris een probleem met luxe monitoren: ze heb- 
n niet alleen een maximale prestatie, maar 
ook een minimale. Soms kost het ze daarom 
Moeite om resoluties zoals de ST-low weer te 
geven. Om toch onder de benedengrens van 30 
KHz te komen is er een truc: stap voor stap de 
frequentie omlaag brengen en dan lukt het wel. 


Monitoren 


Soms komt het voor dat het zeer handig zou 
Zijn om meerdere z/w monitoren tegelijk aan de 
ST aan te sluiten. Hiervoor is er hardware die 
maximaal 8 SM 124’s tegelijk laat aansluiten. 
Het wordt gemaakt door Dipl.-Ing. Th. Wischi- 
olek, Kolbergerstr. 2, D-23879 Mölln, Duits- 
land, tel: 04542/4212. 


Kleine harddisk 


De techniek staat voor niets! Kort geleden kon- 
digde Hewlett-Packard aan dat de HP Kit- 
tyhawk II Personal Storage Module verkocht 
wordt. De schijf in deze harddisk is maar 1,3 
inch groot en de afmetingen van het geheel zijn 
5 bij 4 bij 1 cm. Het gewicht is maar 29 gram. 
Voor de lezer die zich afvraagt hoeveel er op 
zo’n miezerig klein harddiskje kan: 42 Mb. Het 


diskje is vooral bedoeld voor inbouw in Note 
books en andere schoot computers. Hij is dan 
ook tegen vallen en stoten beschermd: recht 
naar beneden van | meter hoogte is geen pro- 


bleem en het maakt niet uit of de drive draait of 
stil staat. Er ís speciale electronica die schok- 
ken in de drie richtingen opmerkt en zelfs rota- 
ties door heeft. Doordat tijdens het vallen de 
gemeten zwaartekracht verandert, kan de drive 
zich in ‘beschermende’ toestand brengen, 


voordat de grond wordt geraakt. De np ze 
stendigheid die wordt opgegeven is J he ag 
de normale zwaartekracht. Tussen haa en de 
drive wordt niet door HP gemaakt maar door 
Citizen Watch Co. in Japan. 


Compressie 


Er is in de praktijk altijd weer behoefte aan 
meer opslagcapaciteit op de harddisk. in 
goedkope methode is de data md La 
weg te schrijven en bij gebruik weer uit te pa ; 
ken. Maar helemaal safe is die methode niet: 
theoretisch ziet het er leuk uit maar in de prak- 
tijk is het niet onverdeeld gunstig. Zo is er nog- 
al eens bij gebruikers van MS-DOS 6.0 data- 
verlies opgetreden, wanneer van compressie 
gebruik werd gemaakt. Dat is dan ook de 
hoofdreden dat er een nieuwe versie 6.2 is ge- 
komen. 


IBM vs. Intel 


Met de firma IBM gaat het niet meer zo goed 
als vroeger. Volgens een bericht gaat IBM de 
chip nabouwen van zijn belangrijkste leveran- 
cier, Intel. : 
Het ziet er naar uit dat er weer een nieuwe gi- 
antische juridische strijd gaat losbarsten. In 
k geval is het bericht door de ploeg vaste ad- 
ocaten (1002) van Intel met gejuich ontvan- 
en en was er een reden om een feestje te bou- 
wen. Intel zal wel weer miljoenen aan zijn ad- 
vocaten gaan betalen om zijn rechten op de 
hips te verdedigen. Je vraagt je af wat IBM 
bezielt om zich zo iets op de hals te halen. 


ga < @ ge 


a) 


Spice 


Voor de ST is Spice versie 2G6 beschikbaar 
gekomen. Met dit programma kan men analo- 


EEA en 
0 Gm S 


ge electronische schakelingen doorrekenen zo- 
dat men niet eerst de hardware hoeft te bouwen 
om een indruk te hebben van de (juiste) wer- 
king van de schakeling. Er zijn aparte versies 
beschikbaar voor de ST (68000 CPU) met een 
68881 FPU chip en de TT (of Falcon) met de 
combinatie 68030/68882, De software kost 
maar DM 89,- en voor dat geld krijgt men ook 
een aantal bibliotheken met onderdelen-speci- 
ficaties, Om de resultaten van simulaties gra- 
fisch af te beelden is er het programma Spice- 
Line (DM 198,-), Wil men printplaten maken 
dan is er samenwerking mogelijk met Staned 
(DM 249,-) en Stanlog (DM 169). Meer info 
bij DLM-Datentechnik, Saarlandstr. 74, Pinne- 
berg Duitsland, tel: 04101/512199, 

Te zijner tijd hopen we Spiceline in dit blad te 
bespreken, 


Falcon-snelheid 


Geregeld komen er bij de redactie geruchten 
binnen dat men softwarematig zaken in de 
Falcon anders kan instellen, Zo zou er op adres 
FFEF8007 het een en ander zitten. Bit zou 


bepalen of de Cpyy opg 
2 zou iets dergelijks doen Is My, 
16 of 8 MH). verge, ©? 

lijk zijn naar een 
door bit 5 te verandere 
adres alleen maar benader 
de Supervisor mode, De 
berichten van Falcon-p / 
dingen ontdekk pros die gE 


ST sneller 


Voo, 
erder zo Ede py. Dt 
…t ZOu bri. Sh 
STE, rde Cen s ers 


Nu steeds meer mensen nl 

ST's willen gebruiken in X op te 
zwaar tegen valt. Maar ja, her 4de sert 
genlijk bedoeld om op TT's en pilkiros he 
68030 CPU te draaien, Dat h cons, 
68000 CPU lukt, moet men sie, °©k me ° 
toegift van Atari. TEN alseen 
Er is dus weer behoefte 4, 

de ST, Dat kan, want bran, eller 
kaarten. De meest bekende ;< 
HBS 240 van Heyer en N, 
teel maar fl 222,- kost 


GN 
è - Verg 
le is zonder; 


twi 
CUmann, die ken, 
Maar zich niet Me, 


ruimtegebrek) laat inbouwen in de rar Er 
waarbij de CPU onder het toestenbord Sn, 
moderne ST's die een Vierkante (S et 


CPU behuizing hebben, Zijn niet geschi hj 
De moderne HBS 640-28 (voor gee 
HBS 640-36 (voor fl 639) hebber ° 
cache-geheugen: 64 Kb zonder vraie 
CPU kloksnelheid van de 68000 is di, 
36 MHz. Als we de reclame moeten En 
dan wordt een ST met de 36 MH; uitvoe 
sneller dan de Falcon. De firma CoCote Vai 
tel.: 04454-66475 levert bij Aankoop kk 
beeldschermversneller NVDI versie 25 voort 
79. 


Falcon-geheugen 


Heeft men in zijn Falcon te weinig geheugen, 
dan kan men het ingebouwde geheugenkurje 
omruilen voor een ‘Falcon Wings’ van bover- 
vermelde firma. Men krijgt voor het 4 Mb 
kaartje nog fl 129,- terug en de printplaat waar 
op men zelf vier stuks 4M x 8 (of 9) SIMM's 
kan insteken kost fl 179. 


Calamus-fonts 


Onder het motto ‘Weg met de PD-fonts heeft 
DMC een aantal disks met fonts in prijs 
laagd. Er zijn nu 18 goedkope disks metde” 
op veel gebruikte fonts zoals Bodini, a 
mond, Antiqua, Futura, Rockwell, Van 
Gill Sans. De prijs is fl 99,- per suk, Mt» 
formatie bij Calamus Int. te Zwolle, tels” 
652859, of bij de Calamus-dealer. 


Falcon versneld 


een EL 


Bij Richter Distributor in Duitsland Dy, 


sneller voor de Falcon te 


itteweg 3, 17205 Lod 
De firma ComTex, Gitteweg 07184, ee 


en zolang de voorraad strekt. Mogelijk zijn op 
het moment dat u dit leest er nog wat exempla- 
ren beschikbaar voor deze zeer lage prijs. 


Communicatie 


Het is altijd lastig om data van de ene compu- 
ter naar de andere te transporteren. Zeker als 
die computers veel van elkaar verschillen 
(CPU, operating systeem). Daarom zijn er in de 
loop der jaren vele protocols gemaakt om dat 
mogelijk te maken. 

Een van de oudste en meest verbreide moge- 
lijkheden is het gebruik van ‘Kermit’. Voor na- 
genoeg elke computer en elk operating systeem 
bestaat er wel een ‘Kermit’. Zelfs is er voor 
China een uitvoering die werkt op PC's onder 
CC-DOS (Chinees MS-DOS). Volgens de laat- 
ste lijst is er voor onze Atari ST een versie 
(5A189) die dateert van 93/06/30. Deze versie 
kost samen met het boek ‘Using C-Kermit’ 
maar 45 dollar. 


Handscanner 


De beste handscanner voor de ST is zonder 
twijfel de Charly 256, die 256 echte grijstinten 
ziet en in z/w een oplossend vermogen heeft 
van 400 dpi. De software ‘CharlyImage' is in- 
middels in versie 2.0 beschikbaar en kan nu 
vectoriseren. Het hardware interface is ook ver- 
nieuwd en in SMD-techniek uitgevoerd. De 
prijs is daardoor gezakt naar DM 498. Dat is 
in verhouding met andere handscanners die 
worden aangeboden nogal hoog, maar de 
meeste goedkope handscanners zien geen ech- 
te grijstinten en rasteren het beeld al, voordat de 
info in de computer terechtkomt. Het gevolg 
van die goedkope werkwijze is dat men met de 
pseudo-grijstint beelden weinig kan aanvangen 
en verdere beeldbewerking zeer beperkt moge- 
lijk is. 

Een ander aspect dat men in de gaten moet hou- 
den is de gevoeligheid van de scanner voor 
kleuren: die moeten in de juiste grijstinten wor- 
den ‘gezien’. Heel vaak zijn goedkope scanners 
nagenoeg blind voor de kleur rood. Meer infor- 


matie bij Wilhelm Mikroelektronik GmbH 
Borkerstr. 40, D-A4544 Lilnen Duitsland, tel 
0206/7501 50 


Devpac 3 


Kort geleden heeft de redactie het pakket De: 
Pac 3 van Hieplatte tekst> Soft uit Engeland 
laten komen en is een bespreking in ons blad 
verschenen van deze uitmuntende assembler/ 
debugger (ST 42, maart/april 1993) Sinds kort 
is er ook een importeur voor ons land: ACN te 
Haarlem. De prijs is vastgesteld op fl 249, en 
er is sprake van een tijdelijke aanbieding voor 
fl 199, U kunt ze bellen op 023-351 100 om te 
zien hoeveel u nu moet betalen 


Tijdschriften samen 


Ook in de aan onze computer wereldverwante 
gebied van de hobby electronica gaat het met 
tijdschriften niet al te best. Zo zijn sinds sep- 
tember 1993 ook de bladen ‘Elektuur’ en 
‘Elex’ samengevoegd. 


Tekenen 


Het tekenprogramma PixArt van Omikron 
GmbH, Sponheimstr 12 a, D-75177 Pforzheim 
Duitsland, tel.: 07231/356033, is geschikt voor 
de ST, de STe, de TT en de Falcon en heeft ook 
geen moeilijkheden met grafische kaarten. Dit 
pixel-gerichte tekenprogramma kan IMG, TIF. 
ESM, PCX, XIMG, PIX en PCX beelden ver- 
werken. Voor letters heeft men de beschikking 
over alle Signum-fonts en dat zijn er heel wat. 
De prijs is DM 298 Het is ook mogelijk om 
vanuit PixArt beelden in te scannen via een 
GDPS-driver. Die moet men dan wel hebben 
voor het type scanner die men gebruikt. Impor- 
teur voor ons land is ACN te Haarlem. 


Falcon FPU 


In de Falcon is plaats voor een 16 MHz floating 


point coprocessor, Heeft men software die 
faarvan gebruik kan maken, dar wordt men 
aangeraden om 70’ n FPU aan te schaffen want 
de verwerking van floating point getallen gaat 
dan stukken sneller en 
hoeft men het niet te laten. Importeur voor on 
land ie CoCo te Vaals, tel: OAASA-AGATS 


PTT + TV 


oor de prijs (DM 69) 


Amerika is het land van de vrijheid. Maar dat 
slechts op een bepaalde manier waar. Het aan 
tal regels en wetten waar firma’s zich aan moe 
ten houden ís heel wat groter dan in Europa. Zo 
is er een wet die telefoonmaatschappijen ver 
biedt om TV-programma's via hun kabelnet 
aan te bieden. En die wet maakt het onmogelijk 
om dure glasvezelnetten economisch rendabel 
te maken. Maar een rechtbank heeft die wet 
ongeldig verklaard, omdat die strijdig 1s met de 
grondwet. Als in hoger beroep de uitspraak be- 
vestigd wordt, kan er een grote strijd uitbreken 
tussen kabel-TV en telefoonmaatschapptjen 


(g e 
B Ip -pesoLUTIONS: 


153 ge 


9604500 Md 
6404360 Md 
736504 Od 
HEIN -— loer 


_460x600 MEN 


Meer pixels 


Heeft men een Falcon, dan verdient het aanbe- 
veling om iets aan te schaffen dat meer pixels 
op het beeldscherm zet. Een goede koop is b.v. 
de Screenblaster in samenwerking met NVDL 


Je mag het nog niet verder vertellen hoor, maar ik heb uit betrouwbare bron vernomen dat, nu de 
bladen ELEKTUUR en ELEX zijn samengegaan, het nieuwe blad zal verschijnen onder de naam 


KORTSLUITING !!! 


N 


november / december 1993 


warn” 


Ikben ernog niet helemaal uit of iknoude cursus ‘Overgang van Word Perfect 5.2 naar Frietbak- 


ken’ of ‘Grofwildbeheer met Norton’ ga doen… 


een versie beschikbaar die helemaal niet meer 
werkt op Atari Computers maar op machines 
die werken met “Windows NT”. Ook dit opera- 
ting systeem is net als het overbekende ‘Win- 
dows’, OT (Oude Testament?) zullen we maar 
zeggen, door Microsoft gemaakt. Er is 4 1/2 
Jaar aan gewerkt en de kosten waren 100 mil- 
Joen dollar. Dat lijkt veel geld, maar Microsoft 
heeft op een omzet van 4 miljard een winst ge- 
boekt van 1 miljard. Dat lijken geweldige be- 
dragen (wat ze ook zijn), maar men moet niet 
vergeten dat daartoe o.a. 30 miljoen stuks van 
het gewone Windows’ zijn verkocht. 


Grafische kaarten 


De laatste tijd blijken de NOVA-kaarten zeer 
populair te zijn als men betere grafische presta- 
ties op de ST(e) nodig heeft. Het allerbeste wat 
men nu kan kopen is de SuperNova, die veel 
intelligentie aan boord heeft en een maximale 
beeldpixel-frequentie haalt van 135 MHz, wat 
resulteert in een beeld van 1280 x 1074 in 256 
kleuren met een beeldfrequentie van 72 Hz 
Wil men in true-color werken dan zijn 800 x 
600 pixels mogelijk. Bij deze grafische kaart 
heeft men natuurlijk een goede kleurenmonitor 
nodig. Meer informatie bij de dealer of bij im- 
porteur CoCo te Vaals, tel.: 04454-66475 


Ondertiteling 


Het is mogelijk om met behulp van de Falcon 
en wat extra hardware (een Genlock) video-op- 
namen te voorzien van ondertiteling. De hier- 
voor bruikbare software van de firma ‘Over- 
Scan’ (bij de meeste bekend als uitvinders van 
de AutoSwitch/Overscan hardware om meer 
pixels op het ST-scherm te krijgen en van de 
ScreenBlaster voor de Falcon waarvan het ook 
de grafische prestaties aardig weet op te krik- 
ken) heet ‘Overlay’. 

Men kan allerlei teksten op vele manieren laten 
scrollen, zodat nette aftiteling mogelijk is. 
Voor letters kan men gebruik maken van de 
fonts die bij SpeedoGDOS geleverd worden. 
Maar er is veel meer mogelijk, zelfs complexe 
animaties zijn te maken. Om een indruk van de 
mogelijkheden te geven is er een demo-disk 
uitgegeven, die de redactie zo snel mogelijk in 
de PD-bibliotheek zal opnemen. Importeur 
voor ons land is Compo te Margraten, tel.: 
04458-2762, 


Falcon-geheugen 
Standaard wordt de Falcon uitgeleverd met 4 


Mb geheugen. Maar het is mogelijk om meer 
geheugen te plaatsen: max. 14 Mb. Er zijn nu 


diverse leveranciers die ges 
aanbieden. Alle uitvoeringe 
deren in te bouwen. Er wordt gewer 
daard SIMM modules. De prijs ' 4 
uitbreidingskaart ligt bij Ongeveer ce K 
Hoeveel men moet betalen voor de fl EN 
SIMM ’s ís niet in te schatten: q, “ks 
geheugenchips zijn momentee| 


schikte N 
Ard 
N Zijn zor de he 


Boekhouden 


ern 
be form, 
(ook voor updates) bij de ACN te Haaren ie 
023-3511100, "le, 
Data verwerken 


Al ruim 6 jaar bestaat er prima SOftware 
meetgegevens te bewerken en Op nette 
ren grafisch weer te geven. Dat Pakket hes 
“DATA” en is inmiddels in versie 4,9 beschik 
baar. d 
Dankzij het lange bestaan is het Programma, 

nagenoeg foutloos en de kwaliteit Van de ú. 
voer is voor professioneel gebruik geschikt D. 
nieuwe versie werkt op de Falcon, met NVD: 
MultúTOS, SpeedoGDOS en alle grafische 
kaarten. Men kan voor meer informatie terecht 
bij de maker: Dipl.-Phys.-Ing. Ralf Wor, Kas- 
terstr. 30, D-52428 Jülich Duitsland, ie 
02461/1255. 


Calamus-fonts 


De meeste gebruikers van Calamus zullen niet 
zo de behoefte hebben om eigen fonts te Ont- 
werpen (en te maken). Nu heeft DMC natuur- 
lijk een font-editor, maar de Prijs daarvan zal 
voor de meeste lay-outers te hoog zijn voor die 
incidentele keer dat een font aangepast moet 
worden. Sinds kort is er voor fl 49,50 een alter- 
natief; de Fonty, verkrijgbaar bij de ACN te 
Haarlem, tel: 023-351 100, Het programma 
biedt ook de mogelijkheid om PostScript type 
1 fonts om te zetten. In een volgende uitgave 
hopen we een korte bespreking van ‘Fonty’ te 
kunnen plaatsen. 


Calamus-aanbieding 


Ondanks de komst van Calamus S en SL, wordt 
in de vaste Calamus rubriek nog altijd gebruik 
gemaakt van versie 1.09N. Dat is niet voor 
niets. Ten eerste kan men deze reeds lang be- 
slaande versie gebruiken als men geen harddisk 
heeft en ook het geheugengebruik is niet al te 
Sroot; met 2 Mb komt men al een eind. Verder 
is de snelheid waarmee LOON werkt ook op een 
gewone ST voldoende. 


Natuurlijk kan men met versie S en SL veel 
meer dingen doen, maar heeft men daaraan 
geen behoefte, dan is 1.09N heel bruikbaar. Bij 
de ACN te Haarlem kan men nu voor de ex- 
treem lage prijs van fl 149,- (zeker als men dat 
vergelijkt met andere DTP-software) de versie 
Calamus 1.09ACN kopen. Dat is een heel goe- 
de koop! Helaas is het aanbod maar kort geldig 


mn 


8 


november/december 1993 KEG 


ST Actueel 


Tijdschrift opgeheven 


Heel onverwacht is met ingang van september 
de uitgave gestopt van het Duitse tijdschrift ST 
Magazine 68000-er. Dit tijdschrift was nogal 
technisch gericht, had veel diepgaande verha- 
len over ons operating systeem en stond vol 
met handige tips. De meeste redactiemedewer- 
kers vinden het een groot verlies, want er stond 
altijd wel in dat tijdschrift iets interessants. 
Maar gelukkig heeft het tijdschrift ST Compu- 
ter een gedeelte van de schrijvers overgeno- 
men, zodat zeker de meest gelezen rubrieken 
(Atarium, Programmierecke) nu in dat tijd- 
| schrift te vinden zijn. 
Van alle tijdschriften voor de ST (PD-Magazi- 
ne, TOS, ST Magazine) is er nu nog maar Ì 
over in Duitsland. 


Nieuw tijdschrift 


Met ingang van juli j.l. is er een nieuw tijd- 
schrift op de markt dat vooral voor gebruikers 
van Calamus interessant belooft te zijn. Het 
maandelijks verschijnende blad ‘Alt S, tijd- 
schrift voor Calamus gebruikers’ is een initia- 
tief van Line Art, Calamus Consultant en Be- 
lichtingsstudio en richt zich op de groep van 
professionele Calamus-gebruikers. De redactie 
hoopt tegemoet te komen aan de vraag naar 
raktische informatie bij zijn doelgroep. Voor 
eer informatie kunt u Casper Kamp of Marc 
Verbeek bellen op 01693-4555. Het adres van 
Je redactie is Postbus 101, 4844 CG Terheij- 
en. Een proefabonnement voor drie nummers 
st fl 17.50 en een jaar abonnement fl 60,-. 


Re rh DEN 


ST's verder gedaald. Een indicatie: bij Atin te 
Valkenburg, tel.: 01718-12340, kost een 520 
ST (1/2 Mb geheugen) maar fl 399, Koopt 
men alleen een moederbord dan is de prijs maar 
fl 199,-, 


Falcon Speed 


De bezitters van een Falcon die ook de MS- 
DOS emulator van Sack hebben laten inbou- 
wen (de Falcon Speed) kunnen moeilijkheden 
hebben met het gebruik van Windows 3.1 als 
de versie van hun software ouder is dan 5.00. 
Pas bij deze versie kan men in 16 kleuren wer- 
ken met 640 x 480, 800 x 600 en 1024 x 768 
pixels op het scherm. Men kan via de dealer een 
update aanvragen. 


IDE-adaptors 


In de vorige uitgave van deze rubriek zijn alle 
mogelijke kant en klare oplossingen om een 
AT-harddisk via een zgn. IDE-interface aan te 
sluiten aan de ST vermeld. De echte knutse- 
laars kunnen natuurlijk ook zelf een interface 
bouwen. Zo staat er in het Duitse tijdschrift Ct, 
Magazine für Computer technik, uitgave sep- 
tember 1993 blz. 170-3 besproken hoe men dit 
kan aanpakken. Echt veel chips worden niet 
gebruikt: twee stuks 74HCT245, een 
74HCT244 en een PAL chip GAL20V8-20 die 
men moet programmeren. De kaart kan tevens 
dienen om een TOS 2.06 te plaatsen. 


Crazy Sounds 
Met deze software van Maxon kan men aan 


elke systeemfunctie een geluid toekennen. 
Sinds kort zijn er twee pakketten met uitbrei- 
dingen beschikbaar. De eerste bevat ruim 200 
diverse klanken zoals dierengeluiden, explo- 
sies, gelach enz. De tweede set bevat allerlei 


korte spreuken (in het Duits). De verkoop van 
de software Crazy Sounds loopt via de ACN te 
Haarlem, tel,: 023-351100. 


Postscript 

Voelt men de noodzaak om PostScript uitvoer 
naar de printer te sturen, dan heeft men meestal 
een PostScript-emulatie nodig, want het me- 
rendeel van de printers is niet uitgerust met een 
interne hardwarematige PostScript mogelijk- 
heid. Op de ST kan men gebruik maken van het 
oude pakket “UltraScript’, voor de TT is ‘Com- 
poScript’ beschikbaar en verder is er in de PD- 
bibliotheek het GNU GhostScript aanwezig 
(op disks A 496 t/m 498). Sinds kort is er iets 
nieuws beschikbaar: ‘Postman’ van de firma 
Silicon Technology & Promotion, Wil 
helmshöher Allee 1124, D-34119 Kassel 
Duitsland, tel.: 0561/711924. De gewone ver- 
sie kost DM 298,- en er is ook voor meer geld 
een professionele uitvoering. De software kan 
overweg met 9- en 24-naalds printers, laser- 
printers en HP DeskJets. Of ook de nieuwe la- 
serprinter van HP die 600 dpi haalt kan worden 
gebruikt is niet bekend. Als extra is er de mo- 
gelijkheid om PostScript files om te zetten in 
grafische afbeeldingen zoals IMG, PCX, BMP 
(Windows), GIF, TIFF6.0 en ISS. De laatste 
twee worden gebruikt voor ‘true-color’ afbeel- 
dingen. 

Alhoewel PostScript een standaard is, zijn er in 
de loop der tijden nogal wat ‘updates’ geweest. 
Het is niet bekend in hoeverre dit pakket ook 
moderne PostScript files (en de zgn. Encapsu- 
led PS) kan verteren. Dit laatste is tamelijk cru- 
ciaal om het pakket werkelijk bruikbaar te doen 
zijn. Zodra we meer weten zal er over bericht 
worden. Een importeur van het pakket is nog 
niet bekend. 


Cursussen 


Het aantal cursussen op het gebied van compu- 
ters is erg groot. In het verleden is er in deze 
rubriek wel eens de draak mee gestoken met als 
voorbeeld een 2-daagse cursus over: ‘Over 
gang van Word Perfect 4.1 naar 5.2’. Maar de 
computerwereld is echt geen uitzondering. In 
alle mogelijke bedrijfstakken is een enorme 
groei van het aantal cursussen aan de gang. Zo 
zijn er in het groenbeheer b.v. cursussen 
“Boomklimmen’, ‘Motorzagen’, ‘Grofwildbe- 
heer’ en ‘Grasvlaktenbeheer”. Ook de horeca 
kent opmerkelijke cursussen men bijbehorende 
diploma's zoals ‘Biertappen’, ‘frietbakken’ en 
+ Administratie IJs’. Wij computeraars hoeven 
ons dus niet te schamen voor (ullige cursus- 
sen zoals ‘Harddiskbeheer met Norton’. 


Veel poen 


Sinds kort is Calamus vreemd gegaan en is er 


Vragenhoek 


Vragen en tips voor deze rubriek kunnen op de 
volgende wijze worden ingediend: 


Per post 
Stichting ST 
Postbus 11129 
2301 EC Leiden 


Telefonisch: 
071-130045 
(9.00-10.30 en 18.30-19.30 op werkdagen) 


Electronisch: 

STER-BBS op 1200, 2400 en 9600 baud 
01880-40035 (V21,V22,V22-bis,V32)(tien lij- 
nen) 


Op verzoek is ook een persoonlijk antwoord 
mogelijk. In dat geval moet u wel een aan uzelf. 
geadresseerde en gefrankeerde retourenvelop 
bijsluiten. 


Vraag: 

Ik heb nu een nieuwe TOS en ben daar heel te- 
vreden mee. Een aantal dagen geleden kreeg ik 
bij het opstarten van een sommige applicaties 
een dialoogbox “system out of memory” op het 
scherm. Ook lijkt het opstarten van een pro- 
gramma door het ikoon op de Desktop te zetten 
en daarna aan te klikken vaak niet goed te wer- 
ken. 


Antwoord: 

Dit zijn waarschijnlijk de meest voorkomende 
problemen met TOS 2.0x en hoger. Het eerste 
probleem is voor het grootste deel de schuld 
van Atari, De oorsprong ligt in de oude 
DESKTOP.INF file. Deze voldeed voor de 
oude TOS, Met de vernieuwde Desktop-moge- 
lijkheden van de TT, bleek een nieuwe Desk- 
top-configuratiefile noodzakelijk. De NEW- 
DESK.INF file zag het licht. Atari, in zijn on- 
metelijke wijsheid, besloot een systeembuffer- 
tje te reserveren voor deze informatie, die niet 
al te groot is, Het resultaat bemerkt men, als de 
NEWDESK.INF file groter wordt dan onge- 
veer 3,5 Kb: De mededeling “system out of’ 
memory” verschijnt regelmatig op het scherm, 
Install leon en Install Application werken niet 
meer en Save Desktop weigert ook zijn dien- 
sten. 

Er zijn twee boosdoeners die deze file groot 

maken: Install Icon en Install Application. Veel 

gebruikers installeren voor bijna alles een 

ikoon. Vaak zijn er nog ikonen in NEW- 

DESK.INF geïnstalleerd, waarvan de files al 

lang niet meer op de harddisk staan. Om effi- 

ciënt van ikonen gebruik te maken is het het 

beste om aan slechts een aantal applicaties een 

ikoon toe te kennen. Wel is het handig om een 

ikoon aan een zoekcriterium te koppelen. Zo 

kunnen alle *INF bestanden een speciaal 


ikoon krijgen. oel Ben f 4 
Verder zorgt de Install Application functie vof 
het volvloeien van de NEWDESK.INF. Een 
applicatie hoeft in principe nooit geïnstalleerd 
te worden, tenzij daar een speciale reden voor 
is. Zo kan het wenselijk zijn om een extensie te 
koppelen aan een applicatie, zodat een simpele 
dubbelklik op de file voldoende is om de appli- 
catie te starten en de file in te laden (hetgeen 
lang niet bij alle programma’s werkt). Ook zijn 
er programma’s die extra informatie kunnen 
ontvangen bij het opstarten. Deze kan dan als 
argument meegegeven worden. 
Verder is het zelden nodig om een applicatie te 
installeren. IK raad iedereen met een TOS 2.0x 
of hoger dan ook aan om met een simpele edi- 
tor het NEWDESK.INF bestand eens flink op 
te schonen. Zorg er echter wel voor dat u uit- 
sluitend met een kopie werkt. Om te kijken of 
het allemaal wel goed gaat, kunt u de kopie van 
de file inlezen met Read Info File. Een goede 
tip: De Install Icon regels beginnen met #1 en 
die van Install Application met #G. 


Het tweede probleem heeft te maken met een 
standaard instelling die u kunt maken vanuit 
Desktop Configuration. Bij het opstarten van 
een programma kan er informatie meegegeven 
worden over de zoekpaden van de resource fi- 
les, eventuele files die bij het opstarten direkt 
moeten worden ingelezen en het default zoek- 
pad van het programma. 

Dit is in te stellen via de Desktop Configura- 
ton, De optie Set default directory moet staan 
op Application, en niet op Top Window. An- 
ders zal het programma voor zijn resource files 
gaan zoeken in het Top Window, hetgeen bij 
een van de Desktop opgestart programma een 
heel ander pad kan zijn. De optie Set input pa- 
rameter moet staan op Full Path en niet op File 
Name, omdat het programma anders geen in- 
formatie krijgt over waar hij een file die inge- 
laden moet worden kan vinden. De verandering 
kunt u met Save Desktop vastleggen. 


Vraag: 

Bij het programma Fcopy zit een optie Strea- 
mer. Ik heb nu diverse files ge Arct en met deze 
optie de files op schijf gezet. Echter door het 
een of ander (eigen stommigheid) is er met de 
éérste schijf iets gebeurd wat niet had mogen 
gebeuren, namelijk de schijf is weer gebruikt 
voor iets anders, De vraag is: is het mogelijk 
om de andere schijven met gegevens nog te 
redden? 


Antwoord: 

De methode van Fcopy is nl. een image- 
backup, dat wil zeggen dat (een stuk van) de 
HD sector-gewijze wordt gecopieerd naar 
floppy's, waarbij de directory en de FAT’s op 
de eerste disk terecht komen. Wat je dus hebt 


op die floppy's is minstens 10 Waardelog, 
cen gezero'de partitie, Nergens Ís nog info, dl 
tie die vertelt welke sectoren bij welke file fi 
ren, s 5 
Als je die Arc-files, zonder tussendoor ief 
wissen, op een geheel lege partitie had ge zel e 
daarna die “stream” backup gemaakt, of de ha 
{itie vlak voor het streamen had Bcoptimaj. 
seerd, dan staat elke file wel keurig in opeen. 
volgende sectoren. In principe ís dan reddi 
mogelijk, maar het zal een heel geklier Worden, 
Voor files die op meer dan één disk terechtge 
komen zijn helemaal. 

Misschien kun je van diezelfde partitie nog 
eens zo’n “stream’” backup maken, maar dan nz 
de eerste disk afbreken, dan heb je weer een 
disk om de plaats van die andere in te nemen, 
Als je ze dan allemaal terugzet, heb Je een par- 
titie waarvan de Dir en de Fat's niet kloppen, 
maar (als de files aaneengesloten zijn) met sec 
toren die weer files zouden kunnen worden, 
vanaf de eerste Arc-header die je tegenkomt. 
Als je de sectoren bekijkt, is zo’n header wel te 
vinden, daar staan de namen van de files (van 
die Arc) in. Zijn ze niet aaneengesloten, dan 
lijkt het me schier onmogelijk: zo’n Arc-file 
krijg je niet meer stukje bij stukje aaneen. (was 
het maar tekst). Vanaf dit punt moet ik de con- 
crete aanpak schuldig blijven, een file terug- 
krijgen waarvan zelfs de begin-sector niet in de 
FAT aanwezig is, is meestal niet in zo’n disk- 
editor ingebouwd. Dus dan moet je verstand 
hebben van een FAT, en dat heb ik niet. 
Onnodig te zeggen, dat mocht je het proberen 
met een dummy als eerste schijf, je eerst een 
backup van de hele HD moet maken. Hoewel ik 
niet denk dat je meer dan een partitie veliest als 
het misgaat. 


Via MS-DOS: 

Het zou me niet verbazen als de Norton utilities 
geschikter zijn om die files te redden, wanneer 
ze weer op een partitie staan. T.w., het Format 
Recover van de Norton Utilities. 

AIS je een drive hebt gezero’d, EN je kunt er 
via dit MS-Dos-programma bijkomen, én de 
files staan in subdirectories - en vermoedelijk 
moeten ze ook nog eens ongefragmenteerd 
zijn, al weet ik dat niet zeker - dán krijg je zon- 
der veel moeite je files terug. Er wordt namelijk 
gezocht naar indexen van folders, en die staan 
vaak niet zo vooraan op de schijf, Wordt zo’n 
folder gevonden, dan krijg je de files terug. Als 
Jou backup teruggezet zou kunnen worden, en 
als die folders niet meteen aan het begin staan, 
m.a.w. als ze gecreëerd werden, toen er al meer 
dan 720 Kb op de drive stond, dan maak je met 
deze methode een goede kans, 

Als aan al deze voorwaarden voldaan is, dan 
zou ik nog een poging wagen als ik jou was. 


(red.) 


november / december 1993 


ST46 


Huizen. De dagen zijn goed toegankelijk voor 
rolstoelgebruikers. 
Tom Demetrius (035-215660) 


Atari Club Groningen (A.C.G.) 
Bijeenkomsten om de veertien dagen in wijk 
centrum ‘de Beijumkorff” 

Michael Lopes (050-417638) 


Stichting GfA gebruikersgroep 

Geen bijeenkomsten, wel het eigen blad: GEA 
Info Inlichtingen: redactie GfA-Info, Frank- 
rijklaan 14, 2034 BA Haarlem of telefonisch 
(023-2326046) 


HCC Atari gebruikersgroep 
Bijeenkomsten op diverse plaatsen in het land. 
R. Aerts, Broekerwaard 102, Alkmaar. 


Gebruikersgroep Hoorn 

ledere tweede zaterdag van de maand een bij- 
eenkomst van 13.30 tot 16.30 uur in “de Hues- 
molen” te Hoorn. 

Rens Kriller (02290-44172). 


GCG Computerclub Joure 

Iedere derde zaterdag van de maand bij ‘Bos- 
ma Automatisering’, Transportwei 31, Joure. 
Folkert de Hoop, Postbus 31, St. Nocolaasga. 


Atari ST in de Liemers 

Vanaf 19.30 uur op de derde dinsdag van de 
maand in clubhuis “Ons Huis” te Zevenaar. 
P. van Rijn (08364-7628). 


Atari gg Limburg (AGGL) 

Elke eerste dinsdag van de maand een bijeen- 
komst in buurtsociëteit “Eiske”, te Landgraaf 
van 19.30 tot 23.00 uur. 

Wil Braakman (045-418695) of Paul Drent 
(046-377433). 


Stichting Atari ST Club “Zuid Limburg” 
Elke tweede zaterdag van de maand een bijeen- 
komst in het “Multifunctioneel Centrum” , 
Muschenberg 15 te Spaubeek vanaf 10.45 tot 
16.00 uur. 

M. Maassen (046-751831). 


Atari Vereniging Nieuwegein 

Bijeenkomsten om de twee weken op de dins- 
dagavond, in buurthuis “De Bongerd”, Moer- 
beigaarde 22 , Nieuwegein. 

Bas Manschot (03408-87418). 


Gebruikersvereniging ST OOST Nederland 
Bijeenkomsten elke eerste dinsdagavond van 
de maand in speeltuin ‘Het Heelal’, Jupiterstr 
29, Enschede. Aanvang 20.00 uur. 

Hans Wessels (05490-21622) of Monique Me- 
ijer (053-7175831). 


Atari club regio Oss 

Wekelijkse bijeenkomsten ’s maandags vanaf 
19.00 uur in wijkcentrum “De Hille”, Loovelt- 
laan 3, Wijk Ussen, Oss. 

Ton van Rosmalen (04120-48479). 


Computerkring Putten 

Elke derde dinsdag van de maand van 19.30 tot 
22.30 uur een bijeenkomst in het Dorpshuis 
“Stroud”, Brinkstraat 91 te Putten (Gld). 

H.v. Zuilen, tel: 03418-52193, 


Atari ST gebruikersgroep Roosendaal 

ledere tweede en derde woensdag van de 
maand wordt bijeengekomen tussen 20.00 en 
23.30 in ‘Het Micro Home’ R.C.C., Tussen de 
Markten 5, Roosendaal 

Piet Mertens (01640-51229) of Jack Lammert 
(01650-67164) 


Atari gg Rotterdam 

Elke eerste en derde donderdagavond van de 
maand in wijkhuis “Jaffa”, Weteringstr. 275 
Rotterdam-Kralingen 

Hr. v.d. Geest (010-4142128) 


Computer Club Schagen e.o. 

Elke tweede zaterdag van de maand in wijk 
centrum “Waldervaart” te Schagen 

J. Heijnen (02240-96101). 


Gezamelijke Computer Gebruikers Sint Nico- 
laasga. 

Elke vierde zaterdag van de maand tussen 
12,00 en 17.00 uur een bijeenkomst in “Uni- 
tas”, Omloop 1 te Sint Nicolaasga. 

FE. de Hoop, postbus 31, 8520 AA St. Nicolaas- 
ga. 


AST68000 Sittard 

ledere tweede vrijdagavond van de maand een 
bijeenkomst in zaal OASE, Bachstraat 51 te 
Sittard van 10.30 tot 16.00 uur. 

Piet Rooijackers (046-744877). 


Atari-ST Sittard 

Bijeenkomsten op de derde woensdagavond 
van de maand in Centr. Limbrichterveld, Ei- 
senhowerstr. 724, Sittard van 20.00 uur tot 
23.30 uur. 

Rogier van Nassau (04490-19946). 


Atari club Spijkenisse e.o. 

Bijeenkomsten elke derde zaterdag van de 
maand vanaf 11.00 tot 16.00 uur in wijkcen- 
trum “De Kreek” te Spijkenisse. 

Aat Eland (01883-16620). 


ST gg Tilburg 

Bijeenkomsten elke derde woensdag van de 
maand in wijkgebouw ‘De Schans’, Schans 
123, Tilburg. 

Jos Moonen (03166-2617) of G. de Beer (013- 
550617) 


Stichting Computerclub Veldhoven 

Iedere laatste zaterdag van de maand een bij- 
eenkomst van 11.00 tot 16.00 uur in “’t Patro- 
naat” aan de Blaarthemseweg 18 in Veldhoven. 
Engel Geukens (040-535099), 


Atari Computerclub Veluwe/lIJsselstreek 
Bijeenkomsten om de veertien dagen op dins- 
dagavond van 19.30 tot 22.15 in Sportcentrum 
“de Maten”, Ambachtsveld 2 te Apeldoorn. 
Ben Verhagen (055-332794). 


ST-gebruikersgroep Zeeland (STZ) 
Bijeenkomsten in buurthuis ‘De Pit’ te Goes op 
elke tweede dinsdag van de maand vanaf 19,45 
uur, 

C.M. Jansen (01192-2195) of N. Meeuwsen 
(01103-3878) 


Atari gg Zoetermeer (Z.A.G.G.) 


Bijeenkomsten op de derde maandag van de 


maand in buurthuis “Hellas”, Oostwaarts 21 te 
Zoetermeer 


G. Verbaan, Vissendreef 43, Zoetermeer 


Midi Club Zuid-Nederland 

Elke eerste zaterdag van de maand een bijeen 
komst in ‘De Ketting’, Tinelstr. 2a te Eindho 
ven 

Ger Loots (040-4553334) 


Atari ST Zwolle 

Elke tweede vrijdag van de maand vanaf 20.00 
uur een bijeenkomst in wijkcentrum “Zwolle 
Zuid”, Munterkamp 75, Zwolle 

Ed. Hoogkamer (038-6528359) 


ee 


Vlaamse gebruikersgroepen 


GAST, Aalst 
Mark Barbe (053-7173399). 


HCC Atari 68xxx Gebruikersgroep Antwer- 
pen 

Vergadering elke eerste woensdag en derde 
maandag van de maand vanaf 20.00 uur op de 
eerste verdieping van de HCC-lokalen, Kleine 


Markt 7-9 te Antwerpen. 
Patrick Op de Beeck (03-21 86354). 


ST MIDI Club (MIC), Antwerpen 
Bijeenkomsten op de laatste vrijdag van de 
maand in vergaderlokaal Hnita hoeve, Losstr 
106 te Heist op den Beek 

Gaston Lemmens (016-621 117). 


Triple A, Antwerpen 

Bijeenkomsten in ‘de Nieuwe Carnot’, Car- 
notstr 60, Antwerpen op de eerste en derde 
dinsdag van de maand. Er is een eigen (2- 
maandelijks) clubblad. 

Koen van der Elst (03-2329855). 


Computer Club Asse (C.C.A) 

Om de twee weken een bijeenkomst op vrij 
dagavond in het clubhuis, Stationsstraat 86, 
Asse. 

Jean-Pierre Van Vaerenbergh (053-6608438). 


Atari Computerclub Brugge 
Bijeenkomsten elke woensdag vanaf 20.30 


uur. 
Franky Vanhooren (050-316899). 


Brusselse Atari Club (BAC) 

Geregelde bijeenkomsten in het Eurovolley- 
center, Beneluxlaan 22, Vilvoorde. Er is een 
eigen clubblad. 

Jacques Tasset (02-2331220) 


Atari Gebruikersgroep Deinze AGGD 

Elke eerste en derde zondag van de maand van 
9.00 tot 12.00 uur in lokaal “Palaestra” te Dein- 
ze. 

Didier Claus (O5 1-58 1399). 


WESTRAND, Dilbeel 
Luc Mertens (02-5693402). 


(Vervolg op pagina 17.) 


EEE) 


ST46 


november / december 1993 


Redactioneel 


lijkheden voor het 
zakenleven ontstaan. U vraagt zich natuurlijk 
at wat de Stichting ST en haar lezers hiermec te 

maken hebben. Welnu, de Belgische poot van 

onze distributeur (Betapress) is onlangs zelf- 

Standig geworden onder de naam Imapress. Dit 

heeft weer tot gev olg dat de distributie van de 

losse tijdschriften in de kiosken van Nederland 

en Vlaanderen niet meer ‘van de grote hoop’ 

Saat, maar dat beide gebieden apart worden 
Voorzien. Aangezien voor Imapress de aantal- 
len ST-bladen te klein en de verkoopcijfers te 
laag zijn om winstgevend te zijn, heeft dit ertoe 
geleid dat ons tijdschrift niet meer in de kios- 
ken en tijdschriftenw inkels in Vlaanderen ver- 
krijgbaar is. Wij betreuren dat natuurlijk en ho- 
pen op een oplossing. 

Voor Vlaamse ST-bezitters Zijn er nu twee ma- 
Nieren om ons blad in huis te krijgen: gewoon 
abonnee Worden (met alle voordeeltjes van 
dien) of losse nummers aan te schaffen via onze 
locale Vertegenwoordiging: ST, afdeling Bel- 
8ië te Gent. Het adres staat op de bestelkaart die 
Is meegeniet met dit blad. 


Zoals gewoonlijk bevat de november/decem- 
ber uitgave ook dit Jaar weer een catalogus van 
de Public Domain bibliotheek. Maar in de loop 
der jaren is de catalogus zo gegroeid dat een 
compleet overzicht kosten-technisch niet meer 
mogelijk is. U zult het moeten doen met een 
Overzicht van alle disks die er in 1993 nieuw 
Zijn bijgekomen. Een kompleet overzicht van 
de voorafgaande Jaren (1986 t/m 1992) kunt u 
vinden in uitgave nr.40 van nov/dec 1992, die 
bij het secretariaat is na te bestellen (met de be- 


Agenda 


Nederlandse gebruikersgroepen 


VAG Alkmaar 

Elke eerste en derde zaterdag van de maand 
een bijeenkomst vanaf 13.00 tot 18.00 uur in 
het Olympiagebouw te Alkmaar. 

H.C. Tol (072-615350). 


A.G.C.R.A. Amsterdam 
Bijeenkomsten iedere eerste woensdag van de 


in dit blad natuurlijk en zolang de 
strekt). 


st 
voor 


Ook dit jaar zal de HCC weer de grote jaarlijk- 
se computerbeurs organiseren in de Jaarbeurs- 
hallen te Utrecht op 19 en 20 november. Heel 
vroeger was het een gemoedelijke beurs waar 
ruim plaats was voor kleine verenigingen en 
stichtingen van Hobby Computer enthousias- 
ten die gratis ruimte kregen toegewezen. Maar 
die tijden zijn voorbij: er moet grof geld betaald 
worden om aanwezig te mogen zijn. Tussen het 
grote computergeweld van PC's en aanverwan- 
ten vallen wij als Stichting voor Atari-compu- 
ters in het niet. De grootste belangstelling het 
vorige jaar op die beurs kwam van PC-gebrui- 
kers die, zodra ze ons grafische scherm zagen, 
de vraag stelden: ‘Hebben jullie ook software 
voor Windows?’. Dit jaar zullen we dan ook 
niet meer op die beurs aanwezig zijn. 


(Red.) 
hmmm 


Bij de voorplaat: 

De foto rechts onder toont onze zelfbouw-mo- 
nitorschakelaar. Iedereen die een beetje bedre- 
ven is met solderen, kan zelf met behulp van de 
meegeleverde onderdelen een nette schakelaar 
maken die men kan gebruiken om naar keuze 
de Kleurenmonitor of de z/w monitor in gebruik 
te nemen. Het vaak verwisselen van de connec- 
toren levert na verloop van tijd kontaktproble- 
men op. De prijs van de bouwset is fl 22,50. 
De foto links boven laat, zoals voor de nov/dec 
uitgave elk jaar gebruikelijk is, wat attributen 
Zien die tijdens de feestdagen winkels en woon- 
kamers opfleuren. 


maand op de Overtoom 458-2 in Amsterdam 
om 19,30 uur. Er zijn ook cursussen. 
T. van Rooy (020-6164562). 


Atari Club Amsterdam 

Bijeenkomsten elke tweede en vierde woens- 
dag van de maand vanaf 19.30 uur in de 2e Dal- 
tonschool, W.Witsenstraat 10, Amsterdam. 
Eva van Goor (020-6762328) 


Stichting Atari ‘omputer Club Arnhe 
Bijeenkomsten iedere eerste Zaterdag 
Van de 
h 


maand vanaf 13.30 uur in het gebouw À 
kel”, Dorpsstraat Ib in Bemmel. 
Kees Verhaaf (08365-41510), 


Atin Computer Club Europe 

Elke tweede zondag van de maand S'mida: 
een bijeenkomst in Zwembad de Therme 
Cantharel 4 te Alphen ad Rijn, N, 
Info: Postbus 10, 2235 EM Valkenburg zh. 


Bredase Regionale Atarí 
(BRAC) 

Bijeenkomsten elke eerste donderdag van de 
maand (belangstellenden en leden) en derde 
donderdag en laatste vrijdag (alleen voor leden) 
van de maand van 20.00 tot 23,00 uur in ge- 
meenschapshuis “Doornbos”, Abdijstraat % 
in Breda. BBS nummer: 076-7118534. 

Jan de Jong (076-810699). 


Computercry, 


ST Atari Delft 

Bijeenkomsten elke eerste donderdag van de 
maand vanaf 19.00 uur in het Trefcentrum, 
Phoenixstr 66 in Delft. 

Á. Balk (015-142397). 


Atari Hobbyclub Den Helder 

Geen specifieke ST gebruikersgroep, wel een 
groeiend aantal ST-bezitters onder de leden. 
Bijeenkomsten in principe elke laatste vrijdag 
van de maand in “Sint Nicolaas Centrale”, 
Loodsgracht 55, Den Helder. 

P. de Leeuw (02230-32707). 


Computer Beurs Doetinchem 


Joop Leuverink, Bonenkamp 16, 7157 AM 
Rekken (05453-1513). 


Gebruikersgroep Dordrecht 

Bijeenkomsten elke tweede dinsdag en vierde 
woensdag van de maand van 19.30 tot 23.00 
uur ín cantine ‘Openbaar Groen’, Baden Po- 
welllaan in Dordrecht. 

A. Bakker (078-511612). 


Stichting Computer Eindhoven 
Gebruikersbijeenkomsten elke eerste zaterdag 
van de maand (10.30-15.30) in “De Ketting”, 
Tinelstraat 3a in Eindhoven. 

Peter van IJzendoorn (040-522143). 


Atari gg Eemland 

Elke tweede dinsdag van de maand een bijeen- 
komst in “De Til”, Hamersveldseweg 30 te 
Leusden. Aanvang 19,30 uur. 

Nico Hameeteman (033-801930). 


Gooise Atari Gebruikers (G.A.G) 
Elke derde zaterdag van de maand bijeenkom- 
sten in het °J.Lighthart Centrum’, Phohistr. te 


november /december 1993 KE 


ABONNEMENT & LOSSE NUMMERS 


VOOR BELGIË: 


Deze kaart in een envelop 
opsturen naar 


Stichting ST, afd. België 
Coupure 2 
9000 Gent 


AFZENDER: 


postcode 


nn 
plaats 


nnn 


telefoon 


J. Coumans, L.J. Drenthe, Hans Finkelnberg, 
Frans van der Geest, Rob Hoogerwoord, Y. 
Lupardi, Henk van Peer, Fokke Runneboom, 
Krijn Schipper, Paul Sanders, Jelte Theisens, 
Richard Tolenaar, W. Wortel, Erik Zandboer, 
Henk Zwaan. 


Foto’s omslag: 
Victor Bestebroer (Fotostudio Uithoorn) 


Illustraties: 
© Cor Platenburg 


Abonnementen 

Het tijdschrift ST verschijnt zes maal per jaar. 
Een abonnement voor zes nummers kost fl 
35,-. Abonnementsgeld kan worden overge- 
maakt op postgirorekening 1626826 tnv. 
Stichting ST, Bakkersteeg 9a, 2311 RH Lei- 
den. 

Vragen over abonnementen kunt u stellen via 
telefoon: 071-130045 (9.00-10.30 en 18.30- 
19.30 op werkdagen). 

Nadere informatie is te vinden op de service- 
pagina van de Stichting ST in dit blad. 


Advertentiewerving 

“Het Urkerland” 

Albert Schurink 

Postbus 29, 8320 AA Urk 
telefoon: 5277-4455 
(tarievenkaart op aanvraag) 


Distributie 
Betapress B.V. Gilze 
Telefoon: 01615-7800 


Druk en vormgeving 
Het Urkerland B.V. 
Telefoon: 05277-4455 


© Copyright Stichting ST 1993, Niets uit deze uitgave mag worden 
verspreid of vermenigvuldigd zonder voorafgaande schriftelijke toe. 
stemming van de uitgever. Alle in ST gepubliceerde programma’s 
kunnen echter worden geacht te behoren tot het Public Domain en 
kunnen derhalve voor niet-commerciële doeleinden vrijelijk worden 
gebruikt 


(SERZNEN november/december 1993 


BRIEFKAART 


carte postale Als 
priefkaart 


trankeren 


Stichting ST 
Bakkersteeg 9a 
2311 RH LEIDEN 


de Falcon. 


HUE au ELI, EEN PraKUSCNE nandleiding … 


20 De Seikosha SpeedJet 300 
Een snelle inkjet printer. 


21 TEX 
LaTeX artikel en TeXsis macro's. 


23 Girotel ST 
regel uw bankzaken via de ST, 


24 ScreenBlaster 
Meer pixels op het beeldscherm van de Falcon. 


26 Pure Pascal 
Een nieuwe ster aan de programmeur-hemel?. 


30 TOS 2.6 inbouwen 
De benódigde hardware zelf bouwen. 


32 ST MARKT 
Vraag en aanbod. 


33 De Falcon 
De DSP, de MPC en de Codec. 


34 Comprimeren met PFX en AFX 
Hoe men meer kan opbergen op de harddisk. 


37 Scannen 
Met de Matador 105 handscanner (Power Scan). 


38 FAMULUS 
Het zoveelste grafiek-tekenprogramma? 


42 Stichting ST service-pagina 


ADVERTEERDERSINDEX _ 


14 Astona Engineering 

2 Atin Electronics 

2 Atlantis Design & Software 
44 Heyer & Neumann GbR 
22 Port Support 

2 Vectronic Systems 


kn